«لغت نامه دهخدا»
[مِ عِ حَ لَ] (اِخ) مسجدی است بسیار قدیمی در حلب که بنام جامع اعظم و جامع حلب معروف است: مؤلف اعلام النبلاء فی تاریخ حلب الشهباء آرد: در جزوه ای که نزد من است (و گویا از کنوز الذهب ابی ذر باشد) شرحی ذکر شد، خلاصهء آن چنین است: هنگامی که ابوعبیده حلب را فتح کرد در قرارداد صلحی که با مردم آنجا نوشت، موضعی را برای مسجد تعیین ساخت و آن موضع در اصل باغ کنیسهء حلاویه بود و صحابه جامع را در آن محل بنا کردند، سپس سلیمان بن عبدالملک آن را به صورت جامع دمشق تجدید بنا کرد و به همان اندازه که ولیدبن عبدالملک در بناء جامع دمشق کوشش کرده بود او نیز بکوشید. گویند: که این مسجد را ولید با اسباب و آلاتی که از کنیسه قورص بدست آورده بود بنا کرد. این کنیسه از عمارات عجیب دنیا بوده و گویند: که ملک روم در ساختمان سه ستون آن هفتاد هزار دینار مصرف کرد... و گویند بنی عباس این جامع را خراب کرده و مصالح آن را صرف ساختن جامع انبار کردند. در باب الحجازیه این مسجد سنگ مرمری به طول تقریباً نیم ذرع و عرض کمتر از این بکار رفته است و عمر بن عبدالعزیز بر روی آن می نشست. و چون نقفور بسال 351 ه .ق . به حلب درآمد شهر و جامع آن را آتش زد و سپس سیف الدوله آن را مرمت کرد... شعراء عرب در وصف آن قصائدی سروده اند از جملهء آن قصیدهء طویل ابوبکر صنوبری است در وصف جامع چنین گوید: حبذا جامعها ال جامع النفس نقاها... در این جامع پیوسته حوزه های درس لغت و ادب و نحو و فقه و حدیث تشکیل میشد. و العادل نورالدین دو زاویه در آن برای تدریس مذهب مالک و احمد و زاویه ای خاص تدریس حدیث وقف کرده است. بسال 564 ه .ق . چهارشنبهء 27 شوال اسماعیلیه این جامع و بازارهای اطراف آن را آتش زدند و نورالدین محمودبن زنگی کوشش بسیار در تجدید بنا و مرمت آن کرد و یکی از بازارهای اطراف آن را بفتوای عبدالرحمان بن محمود الغزنوی جزء مسجد کرده و آن را مربع و خوش منظر ساخت. (تلخیص از اعلام النبلاء فی تاریخ حلب الشهبا ج2 ص78 ببعد). بسال 482 ه .ق . قاضی ابوالحسن محمد بن یحیی بن الخشاب منارهء جامع حلب را بجای منارهء قبلی بنا کرد. (از اعلام النبلاء فی تاریخ حلب الشهبا ج1 ص361). و رجوع به معجم البلدان شود.