«لغت نامه دهخدا»
[مِ عِ عَمْ رِ نِ](اِخ) مسجد معروفی است در مصر. یاقوت حموی آرد: این مسجد در موضع مرتفع بی درخت و گیاهی که در تصرف قتیبه بن کلثوم تجیبی بود بنا شده است. چون عمروبن عاص پس از فتح اسکندریه به فسطاط برگشت از قتیبه بن کلثوم خواست که خانهء خود را مسجد کند قتیبه نیز آن را به مسلمانان داد و بسال 21 ه .ق . بنای مسجد آغاز شد و هشتاد تن از بزرگان صحابه از جمله زبیربن عوام و مقدادبن اسود و عباده بن صامت و ابوالدرداء و ابوذر غفاری و نظائر آنان در بناء آن شرکت داشتند. طول مسجد پنجاه ذراع و عرض آن سی ذراع است. گویند اندکی صاروج در آن بکار رفته بود تا در زمان ولیدبن عبدالملک که مساجد را تجدید بنا میکرد بدست قره بن شریک بصورت کنونی بنا شد. سپس در سال 53 مسلمه بن مخلد انصاری که از جانب معاویه به حکومت مصر رسید آن را وسعت داده و سفیدکاری و تزیین کرده و بر ابهت آن افزود و بسال 93 قره بن شریک عبسی حاکم مصر بدستور ولیدبن عبدالملک آن را ویران کرده و از نو بنا نهاد و در زیبایی آن کوشید و چون بسال 133 صالح بن علی بن عبدالله بن عباس از جانب سفاح والی مصر شد بر وسعت آن بیفزود و گویند خانهء زبیربن عوام را جزء مسجد کرد و باز بسال 175 چون موسی بن عیسی از جانب هارون الرشید حاکم مصر گشت آن را وسیع تر کرد و نیز عبدالله بن ظاهربن حسین که بسال 211 برای جنگ با خوارج به مصر رفت فرمود تا بر جانب غربی آن مقداری افزودند و همچنین بسال 258 بدستور معتصم خلیفهء عباسی حاکم وقت ابوایوب احمدبن محمد مسجد را توسعه داد و بسال 275 حریقی در جامع روی داد و خمارویه بن احمدبن طولون آن را تعمیر کرد و نام خود را بر بالای آن نوشت. و در سال 336 ابوحفص عمر قاضی عباسی آن را توسعه داد و بسال 357 محمد بن عبدالله بن خازن رواقی بمقدار نه ذراع بر آن افزود و پیش از اتمام آن درگذشت و پسرش علی آن را تمام کرد. سپس بسال 378 بدستور وزیر یعقوب یوسف بن کلس فواره ای به زیر قبهء بیت المال افزود. سپس الحاکم کاشی های آن را برکند و سفید نمود. (از معجم البلدان). این جامع در دورهء خلفاء فاطمی بمنتهی درجهء مجد و عظمت خود رسید. ناصرخسرو که بسال 439 آن را دیده چنین آرد: این مسجد بر روی چهار ستون از مرمر قرار گرفته و دیوارهای محراب آن با لوحهء مرمر سفید که بر روی آنها آیات قرآن مجید با خطی زیبا نوشته شده، پوشیده گردیده و چهار سمت آن را بازار فراگرفته است و ابواب آن در بازار باز میشود. این مسجد را تاج الجوامع و جامع عتیق نیز گویند و تنها محل عبادت و اقامهء جمعه نیست بلکه تمام امور قضائی و سیاسی در آن انجام می یافت و محل اجتماعات علمی بود. بسال 564 ه .ق . فسطاط را از ترس استیلای صلیبیان بر آن آتش زدند و مدت 54 روز در آتش میسوخت و در این حریق جامع عمرو نیز درهم فروریخت. سپس بنای آن تجدید گشت و تعمیرات فراوانی در آن شده و آخرین آن در دورهء عثمانی و بسال 1212 ه .ق . بدست امیر مرادبک بود. پس از آن محمدعلی پاشا بسال 1300 ه .ق . اصلاحاتی در آن کرده و موقوفاتی برای آن قرار داد. از نظر باستان شناسی در این مسجد کاوشهائی شده و آثاری بدست آمده است. (از تاریخ المساجد الاثریه ص26 ببعد). و رجوع به معجم البلدان و تاریخ المساجد الاثریه صفحات مزبور شود.