جرجانی

«لغت نامه دهخدا»

[جُ] (اِخ) امام عبدالقاهربن عبدالرحمان بن محمد نحوی مکنی به ابوبکر. از ائمهء نحو و واضع اصول بلاغت بود. وی علوم عربی را نزد ابوالحسن محمد بن علی فارسی فراگرفت(1) و جز او کسی را از علماء عربیت درک نکرد زیرا از جرجان خارج نشد و سفر نکرد. او کتب متعدد و مفیدی تصنیف کرد که از آن جمله است: 1- المغنی فی شرح الایضاح که درحدود سی مجلد است. 2- المقتصد که آن هم در شرح ایضاح ودرسه مجلد است. 3- اعجاز القرآن. 4- کتاب العوامل. 5- کتاب الجمل. و شرح آن که تلخیص نام دارد. 6- اسرار البلاغه. این کتاب قدیمی ترین تألیفی است که در علم معانی و بیان نوشته شده وسکاکی از آن استفاده برده است. 7- دلایل الاعجاز. این کتاب نیز در معانی وبیان است. 8- العوامل المآئه. 9- العمده فی تصریف الافعال.10- التتمه فی النحو. وی شافعی مذهب بود و بسال 471 یا 474 ه . ق. درگذشت. (از معجم المطبوعات و اعلام زرکلی). و رجوع به ریحانه الادب شود.
(1) - مؤلف روضات الجنات پس ازآنکه از صاحب کتاب البغیه نقل میکند که جرجانی تنها از ابن الفارسی علوم عربی و نحو را فرا گرفت گوید: این قول باعث شگفتی است، زیرا من با قّلت بضاعت و اطلاع در این فن دو شیخ دیگر برای او میشناسم که وی نحو و سایر علوم را نزد آنان فراگرفت یکی از آنان ابن جنی که از بزرگان علماست و دیگری صاحب بن عباد وزیر دانشور مشهور است. او شاگردان فاضل و ماهری داشت که از آنجمله یکی شیخ احمدبن عبدالله مهابادی نحوی است که شرحی بر کتاب معروف ابن جنی در نحو نوشته است. (روضات الجنات ص443).