جره

«لغت نامه دهخدا»

[جُرْ رَ] (ص، اِ) نرینهء هر جانور باشد از چرنده و پرنده عموماً. (برهان) (از آنندراج) (از انجمن آرا) (ناظم الاطباء). نر هر چیز باشد عموماً. (از لغت محلی شوشتر نسخهء خطی) (بهار عجم) :
در آن زمان که بخندد چو کبک دشمن تو
عقاب جره برآید ز بیضهء عصفور.
عثمان مختاری.
از شکوه و عدل و امن او تذرو کبک را
باز جره زقه داد و چرغ زیر پر گرفت.
مسعودسعد.
بر یاد گرز و تیغ تو محکم کنند و تیز
پیلان مست یشک و پلنگان جره ناب.
عثمان مختاری.
درآمد شه از مهر آن نوشناز
بدان جرهء کبک چون جره باز.نظامی.
هواداری مکن شب را چو خفاش
چو باز جره خور روزرو باش.نظامی.
چشم شوخت جرهء شاهین است کز بهر شکار
میزند هر دم ز مژگان بال و پر در آفتاب.
ملاطغرا.
چو جره باز اجل بال قهر بگشاید
به پیش ضربت او چه عقاب چه عصفور.
(از الغراضه).
|| بخصوص باز نر چه مراد از جره باز نر بود. (از برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (از بهار عجم) (از لغت محلی شوشتر). نر باز خصوصاً یعنی جرهء نر است و باز مادهء آن است و به نسبت باز جره، کوچک و کم شکار و ضعیف می باشد و به این معنی ترکی است. (از غیاث اللغات). || بعضی باز سپید را گفته اند خواه نر خواه ماده باشد. (برهان) (از ناظم الاطباء). || (ص) دلیر و شجاع. (غیاث اللغات) (برهان) (از آنندراج) (از انجمن آرا). دلاور. پردل. (یادداشت مؤلف). || جلد و چابک. (برهان) (ناظم الاطباء) :
در بزم خوب تر ز تذرو ملونی
اندر مصاف جره تر از باز ازرقی.اسفرنگ.
لیک بود اشقر گزیدهء شاه
جره تر ز ابلق سپید و سیاه.
امیرخسرو دهلوی.
بر چنین درگهی که مرغ علوش
می نهد بر سپهر هفتم عش
چاوش خوب روی می باید
جره و چست و چابک و خامش.
پوربهای جامی.
|| جوان در باز و دیگر پرندگان. (یادداشت مؤلف). || بعضی گویند به معنی چاردانگ هر چیز است یعنی نه بزرگ نه کوچک. (برهان). متوسط از هر چیز که نه بزرگ باشد نه کوچک. (ناظم الاطباء). || بعضی کوچک هر چیز را جره گویند. (برهان). هر چیز کوچک. (ناظم الاطباء). کوچک هر چیز هم هست. (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی). || نهر آب کوچکی که از بزرگی جداکرده باشند.(1) (ناظم الاطباء). || نام سازی است مانند شترقوه(2)لیکن کوچکتر از آن است. (برهان). سازی است شبیه شترغو و از آن کوچکتر. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (انجمن آرا) :
مغنی به آن جرهء جان نواز
به آهنگ ما نالهء نو بساز.نظامی.
بیا مطرب آن جرهء طفل وش(3)
چو طفلان ببر گیر و بنواز خوش.
امیرخسرو دهلوی.
|| اسب که برآن سوار شوند. (غیاث اللغات) :
شبه آن جرهء بدراه که دادی زین پیش
نشنیده ست و ندیده ست ندیم دوران.
حکیم شفائی (از بهار عجم).
- جره باز؛ بازسفید و چست و چالاک و شکاری و تند و تیز. (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین) :
کسی چون بدست آورد جره باز
فروبرده چون موش ��ندان به آز.سعدی.
بقید اندرم جره بازی که بود
دمادم سر رشته خواهد ربود.
سعدی (بوستان).
(1) - جریدون ها به معنی جدولی کوچک که از جدول بزرگ بریده باشند استعمال کنند. (بهارعجم).
(2) - ن ل: شرغو. شترغو. (از حاشیهء دکتر معین بر برهان قاطع).
(3) - ن ل: بیا مطرب آن جرهء تلخ وش.