جریده

«لغت نامه دهخدا»

[جَ دَ / دِ] (از ع، ص) تنها. (شرفنامهء منیری) (فرهنگ نظام) (بهار عجم). تنها و فرد را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج) :
سواری جریده بیامد به پیش
نگفت آن کجا رفته بد کم و بیش.فردوسی.
لشکر بگذاشت و جریده باز بملک خویش آمد. (تاریخ سیستان). بر حکم فرمان عالی که رفته بود تا لشکر را به بلخ یله کند و جریده بیاید که با وی تدبیرهاست. (تاریخ بیهقی). در شهر انطاکیه مقام کند و جریده، انتظار میکشد تا خاتمت کار با این قوم چگونه باشد. (ترجمهء اعصم کوفی ص55).
جریده یکی قاصد تیزگام
فرستاد و دادش بهندو پیام.نظامی.
جانی است جریده در میان چست
و آن نیز نه با منست با توست.نظامی.
جریده به هر سو عنان تاز کن
به هشیارمغزی نظر بازکن.نظامی.
جریده رو که گذرگاه عاقبت(1) تنگ است
پیاله گیر که عمر عزیز بی بدل است.حافظ.
|| نیزهء کوچک قلندران را نیز گویند. (برهان) (از بهار عجم) (آنندراج). نیزهء کوتاه. || خراب و ویران. || غمگین بی خویشاوند و بی رفیق. (ناظم الاطباء).
- جریده شدن؛ بی یار شدن. (ناظم الاطباء).
|| عجله. (ناظم الاطباء).
- جریده شدن؛ عجول گشتن. (ناظم الاطباء).
|| دفتر نقدینه. (ناظم الاطباء). || (اِ) بعضی گویند: فردی که در دفترخانه باشد. (بهار عجم) (آنندراج). || دفتر را هم گفته اند. (برهان). دفتر. (ناظم الاطباء) (شرفنامهء منیری). دفتر حساب. (بهار عجم) (آنندراج). دفتر نوشته. (فرهنگ نظام). صحیفه ای که در آن نام مردمی که یک کار ورزند نویسند. (یادداشت مؤلف). دفتر یا کتاب یا رساله ای که حاوی مسائل سیاسی یا مالی یا سایر امور دیوانی باشد و به این معنی در عربی و فارسی محدث است. و خان آرزو در سراج نوشته که جریده به معنی دفتر مرا ثابت نیست که عربی است یا فارسی و در هر دو زبان به این معنی بکار میرود : من هیچکس را بزندان باز نداشتم الاکه کشتن بر او واجب بوده و جریده ها و قصهء گناهان ایشان بخواند (کذا) تا بدانی. (ترجمهء طبری بلعمی). پس دو سال به ملک اندر بنشست. (بهرام گور) و خواسته بسیار به درویشان داد و بفرمود تا اندر شهرها بنگریدند تا بر اهل مملکت او خراج چند است و باقیها. هفتاد بار هزار هزار درم باقی بیرون آمد و آن همه به درویشان بخشید و جریدهء آن باقی بسوخت شکرانه خدای را که فتح خاقان بکرد. (ترجمهء طبری بلعمی).
عرض با جریده بنزدیک شاه
بیامد بیاورد مرّ سپاه
شمار سپاه آمدش صد هزار
پیاده بسی در میان سوار.فردوسی.
پس از برافتادن آل برمک جریده ای کهن بود نزد من باز نگریستم در ورقی دیدم نبشته. (تاریخ بیهقی). و جریده ای که به دیوان ما بودی چنین چیزها را بخواستند. (تاریخ بیهقی). و جریده داشتی که در آن مهمات نبشته بودی. (تاریخ بیهقی). خداوندزاده امیر مودود را بازخواندند. و جریدهء دیوان عرض بازخواستند و بیاوردند. (تاریخ بی��قی).
ز نامه های کهن نام کهنگان برخوان
یکی جریدهء پیشینیان به پیش آور.
ناصرخسرو.
جریده ای است نهاده سیه سپید جهان
که روزگار در او جز قضای بد ننوشت.
انوری.
قرار این جزیه در جریدهء ابواب المال دیوان سلطنت مثبت گشت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص293). آن ممالک در جریدهء ملک و قانون دیوان سلطان فزود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص204). جریدهء بقایای اموال بر اعمال و عمال عرض کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص344). نوشروان بتعجب مانده و خراج دید در جریده بازدید اندک بوده گفت جایی که دخل بدین بسیاری بود خراج زیادت باید. (راحه الصدور راوندی).
بی سهو و بی غلط به جریده نشان کنی
از پیش باد اگر بهزیمت رود غبار.سوزنی.
بمدح مجلس میمون تو مزین باد
جریدهء سخن آرای پیر سوزنگر.سوزنی.
از او اصیل تر از اهل خطهء نخشب
نرانده نوک قلم بر جریدهء دفتر.سوزنی.
جز غم بنام اهل حقایق نیافتم
سر تا بسر جریدهء انعام روزگار.ظهیر.
نه در حساب زن آمد نه در جریدهء مرد
اگر چه هر دو صفت حاصل است خنثی را.
ظهیر.
از قصه و قطعه و قصیده
یک یک بنوشت بر جریده.نظامی.
جریده بر جریده نقش میخواند
بیابان در بیابان رخش میراند.نظامی.
هرگز نمیرد آنکه دلش زنده شد بعشق
ثبت است بر جریدهء عالم دوام ما.حافظ.
تا کسی بو نبرد از تو در انفاس کمال
چون گل اوراق جریده ز صبا پوشیدم.
کمال خجندی (از آنندراج).
در کتابی که جعفربن قدامه کرده است میگوید خراج پارس بعهد هارون الرشید دو هزار دینار بوده است و چون فتنهء محمدالامین و قتل او افتاد جملهء جرائد در غارت بردند و بسوختند. پس چون مأمون در خلافت متمکن گشته از نو قانونها ساخته و مجموع مال پارس و کرمان و عمال دوهزار هزار وششصد هزار دینار کردند. (فارسنامهء ابن البلخی ص170). ج، جرائد. || روزنامه، مجله، اوراقی که هر روز یا هر هفته یا هر ماه حاوی اخبار و اطلاعات داخلی و خارجی و حوادث و مسائل سیاسی و اجتماعی و غیره بطور مرتب انتشار می یابد.
(1) - ن ل: عافیت (دیوان چ قزوینی - غنی ص32).