«لغت نامه دهخدا»
[وُ] (ترکی، ص، اِ)(1) نقیب لشکر. (آنندراج) (غیاث). چاووش. (ناظم الاطباء). نقیب سپاه. (فرهنگ نظام). آنکه در جنگ فرمان حمله دهد و سپاهیان را تشجیع و تشویق کند : گر حاجب تو پوشد پیکار را زره ور چاوش تو بندد پرخاش را کمر. امیرمعزی. تو قاهر مصر و چاوشت را بر قاهره قهرمان ببینم.خاقانی. نفیر چاوشان از دورشو دور ز گیتی چشم بد را کرده مهجور.نظامی. ز دل دادن چاوشان دلیر دلاور شده گور بر جنگ شیر.نظامی. پسر چاوشان دید و تیغ و تبر قباهای اطلس کمرهای زر.نظامی. || کسی که در دربار شاهان یا در نزد امراء و بزرگان وظیفه دار امور تشریفاتی بوده و در روزهای سلام اشخاص را به حضور آنان معرفی مینموده است. رئیس تشریفات : چاوش اوهام نتواند رسیدن تا کجا تا آخرین صف روز بارت.انوری. نه نه قباد مخوان کیقباد خوانش از آنک قباد چاوش روز سلام او زیبد.خاقانی. || نقیب قافله. (آنندراج) (غیاث). نگهبان و مراقب کاروانیان. || دربان. (فرهنگ نظام) : ای چاوش سپید تو هم خادم سیاه خورشید روم پرور و ماه حبش نگار. خاقانی. خلیل از خیلتاشان سپاهش کلیم از چاوشان بارگاهش.نظامی. روزها شد که بنده می آید بر در و ره نمیدهد چاوش.پوربهای جامی. و رجوع به چاووش شود. (1) - بضم سوم = چاووش (ه م) ترکی، حاجب؛ نقیب قافله. «جغتایی 281» کاشغری گوید: «جقش، الذی یسوی الصفوف فی الشوب و یزع الجند عن الظلم.» «دیوان لغات الترک ج 1 ص 307»؛ در ترکی cawshبمعنی فراش، فراش حضور است. در سابق این کلمه بمعنی دسته ای بود مرکب از 630 فراش تشریفاتی که در خدمت دیوان های دولتی بودند و در رأس موکب (شاه) در مراسم عمومی حرکت میکردند. رئیس آنان چاوش باشی نایب رئیس دیوان صدراعظم، وزیر نظمیهء عمومی، معرف سفیران و رئیس تشریفات بود. کلمه cawsh از نظر وجه اشتقاق بقول Vambery به چو caw(اعلان، خطاب) مرتبط است. «دائره المعارف اسلام: چوش». (حاشیهء برهان قاطع چ معین).