چرخشت

«لغت نامه دهخدا»

"[چَ خُ / خَ] (اِ)(1) آنجای که انگور برای شراب بپالاید. (فرهنگ اسدی). بر وزن و معنی چرخست باشد و آن چرخی و حوضی باشد که انگور در آن ریزند و بمالند تا شیرهء آن برآید. (برهان). چَرَس باشد. (نسخه ای از فرهنگ اسدی). حوضی که انگور در آن ریزند و بپای مالند تا شیرهء آن گرفته شود و آنرا «چرس» گویند. (انجمن آرا) (آنندراج) (جهانگیری). چرخ. چروخ (در اصطلاح اهالی فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). جائی حوض مانند که انگور در آن ریزند و با پای بکوبند تا آب انگور گرفته شود :
این کارد نه از بهر ستمکاران کردند
انگور نه از بهر نبیذ است بچرخشت.
رودکی (از فرهنگ اسدی).
من سرد نیابم که مرا زآتش هجران
آتش کده گشته است دل و دیده چو چرخشت.
عسجدی (از انجمن آرا).
دو چشم من چو دو چرخست کرد فرقت دوست
دو دیده همچو بچرخشت زیر پای انگور(2). فرخی (از حاشیهء فرهنگ اسدی چ اقبال).
بچرخشت اندر اندازی نگونم
ز پشت و گردن مزدور و ناطور.منوچهری.
روز دگر آنگهی بناوه و پشته
در بن چرخشتشان بمالد حمال.منوچهری.
آنگه بیکی چرخشت اندر فکندشان
بر پشت لگد بیست هزاران بزندشان.
منوچهری.
کشیده سر شاخ میوه به خاک
رسیده بچرخشت میوه ز تاک.اسدی.
شده خوشه پالوده سر تا بدم
ز چرخشت شیرش شده سوی خم.نظامی.
|| چرخی که بدان شیرهء انگور بگیرند. (انجمن آرا) (آنندراج) (جهانگیری). منگنه و چرخست که بدان روغن و شیرهء انگور و جز آن گیرند. (ناظم الاطباء). رجوع به چرخ و چرخست و چروخ و چرخچه شود.
(1) - سغدی crxwsht و شاید چرخشت با کلمهء پهلوی که بقول نیبرگ میتوان آنرا(karhosh) karxosh خواند بمعنی چرخشت (مذکور در متن) مرتبط باشد، و چرخست شکل غلط کلمه است. (Henning, Sogdian Loan-words,BSOS. X. 1. 96-7) (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(2) - ن ل: دو دیده همچو بچرخشت دانهء انگور."
اینستاگرام جدول آنلاین
کانال تلگرام جدول آنلاین

موارد بیشتر