«لغت نامه دهخدا»
[چَ] (اِ) گرز راگویند وآن را پشان و افشان نیز خوانند. (جهانگیری در دو نسخهء خطی متعلق به کتابخانهء مؤلف). بمعنی گرز است که از آلات حرب میباشد. و صاحب جهانگیری(1) و برهان درین لغت سهو و اشتباه بسیار نموده اند چنانکه در «پشان» مرقوم شده، گرز و گزر مایهء تصحیف خوانی ایشان گردیده چنانکه خود نیز اظهار تردد کرده، و مصحح برهان نوشته که این خطای فاحش است از هر دو. (انجمن آرا) (آنندراج). پشان و گرز آهن و یا نقره و یا طلا. (ناظم الاطباء). || این لغت را در یک فرهنگ بصورت «گذر» با ذال نقطه دار و در دو فرهنگ دیگر به لفظ «گزر» با زای نقطه دار نوشته و شاهد نیاورده بودند، والله اعلم. (از برهان)(2). || گز. ذراع. رجوع به پشان شود.(3) || معبر و گذرگاه. (ناظم الاطباء)(4). || گزر که نامهای دیگرش پشان و فشان هم هست. (فرهنگ نظام)(5). (1) - چنانکه در بالا نوشته شده است؛ در دو نسخهء خطی جهانگیری که در کتابخانه مؤلف موجود است؛ چشان را بمعنی گرز نوشته اند و مسلم نیست که صاحب جهانگیری اشتباه کرده بلکه ممکن است اشتباه از نسخه نویسان باشد. (2) - در حاشیهء یکی از نسخه های برهان قاطع آمده است: «صاحب فرهنگ شعوری لفظ چشان را بمعنی گرز نوشته و صاحب برهان را در تحقیق معنی لفظ مذکور و لفظ «پشان» که گذشت تسامح دست داده است» و تفصیل این اجمال رابه لفظ «پشان» ارجاع داده و در ذیل کلمهء مذکور آنرا بمعنی گرز (بضم اول، از آلات حرب) دانسته است و گوید: «چون لفظ گرز و گزر در کتابت متجانس یکدیگرند درین مقام صاحب برهان را اشتباه کلی دست داده است» علامه دهخدا اصل را گز دانسته اند. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). و نیز آقای دکتر معین در حاشیهء برهان قاطع ذیل لغت «فشان» نوشته اند: «رضاقلی خان هدایت در مقدمهء انجمن آرا در اشتباهات جهانگیری آرد: «پشان» در جهانگیری آورده که «چشان» و آنرا «بشان» یا «افشان» هم گویند و بمعنی گذر دانسته، و صاحب برهان قاطع نوشته که بر وزن و معنی چشان است و معنی آنرا در یک فرهنگ «گذر» و در دیگری «گزر» با زای نقطه دار نوشته اند و حال اینکه هر دو خطا کرده اند و آنچه در مصحح برهان معلوم شده و مننسکی از فرهنگ شعوری نقل کرده چشان بمعنی «گرز» است که از آلات مشهور جنگ است نه «گذر» بذال معجمه و «گزر» به زای معجمه و صحیح «گرز» است بر وزن «برز». مصححان «چک» همین قول را آورده اند اما آقای دهخدا «گز» را صحیح دانسته اند. (حاشیهء برهان قاطع چ معین ذیل لغت پشان). (3) - رجوع به زیرنویس شماره 4 ص قبل شود. (4) - رجوع به زیرنویس شماره 4 ص قبل شود. (5) - رجوع به زیرنویس شماره 4 ص قبل شود.