چغندر

«لغت نامه دهخدا»

[چُ غُ دَ / دُ](1)(اِ) حویجی باشد که در آشها داخل کنند. (برهان). معروف است و در آشها کنند. (انجمن آرا) (آنندراج). سبزه ای است خوردنی مثل ترب که شلغم نیز گویند. (شرفنامهء منیری). بهندی، کنگلو. (از شرفنامهء منیری). گیاهی که ریشهء آن کلفت و لحمی است و بتازی «سلق» نامند و پختهء آن از اغذیهء لذیذ و شیرین است و برگ چغندر و خود آن را در آشها و بورانی ها داخل میکنند و نیز چغندر را در تغذیهء حیوانات بکار میبرند و از نوعی از آن قند و الکل میسازند. (ناظم الاطباء). سبزیی است خوردنی با ریشهء بزرگ. (فرهنگ نظام). گیاهی دوساله که در سال اول برگهای گسترده دارد و ریشهء آن اندوختهء قندی میسازد و در سال دوم ساقهء گلدار آن تشکیل یافته اندوخته را بمصرف میرساند. ساکارز در برگهای بزرگ چغندر در هنگام روز در برابر نور ساخته میشود و شب به ریشه رفته در آنجا ذخیره میشود و طبقات متوالی ریشه ضخیم میگردد. رنگ ریشه های چغندر ممکن است زرد یا سفید یا سرخ تیره باشد. (گیاه شناسی گل گلاب ص 274).(2) نام گیاهی که بیخ و ریشهء آن که در زیر زمین رشد میکند انواع گوناگون ریز و درشت و کم شیرینی و پرشیرینی دارد و نوع معروف آن چغندر قند است که در کارخانه ها بمصرف تهیهء قند میرسد و تفاله یا ملاس این نوع چغندر را در تغذیهء حیوانات مصرف میکنند یا بجای کود در تقویت بعضی زراعتها بکار میبرند و نوع دیگرش چغندر معمولی است که از پختهء آن روستائیان و بعضی اهالی شهرستانها تغذیه میکنند و خام آن را نیز بمصرف تغذیهء حیوانات علفخوار میرسانند. چقندر. چندر. لبلاب. سِلق.. چکندر. شلغم. شوندر. صوطر :
سراپای بعضی و بعضی کیاکن
چو اندر مغاک چغندر چغندر.
عمعق.
چارارکان مختلف در دیگ آش سرکه هست
رو پیاز و مس چغندر دنبه سیم و گوشت زر.
بسحاق اطعمه.
-امثال: جائی که گوشت نیست چغندر پهلوان است.
جائی که گوشت نیست چغندر سالار است.
چغندر گوشت نشود دشمن دوست نشود.
زیره بکرمان میبرد چغندر به هرات.
فلان است نه برگ چغندر.
و رجوع به چغندر پخته و چغندر قند و چقندر و چگندر و چندر و لبو شود.
(1) - Betterave. (2) - چگندر = چندر طبری، caogol، مازندرانی کنونی cangel «واژه نامه 298»، گیلکی coghandar؛ در برخی از لهجه های ایران Codar، این گیاه از نباتات مرز و بوم های بحرالروم شناخته شده است. در میان لغات پهلوی نام گیاه یافته نشد. در مقدمه الادب زمخشری و کتاب الابنیهء ابومنصور هروی «سلق» چغندر و چگندر یاد شده است. (شکر. بقلم پور داود. یغما 3: 1) در اصطلاح علمی Betaازتیرهء اسفناجیان Chenopiaceesدارای جنسهای متعدد است و در ریشهء حجیم آن مواد غذایی بسیار مخصوصاً قند اندوخته میشود. (حاشیهء برهان قاطع چ دکتر معین).
اینستاگرام جدول آنلاین
کانال تلگرام جدول آنلاین

موارد بیشتر