چوبه

«لغت نامه دهخدا»

[بَ / بِ] (اِ) چوبی باشد که بدان خمیر نان را تنک سازند و معرب آن صوبج(1)است. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ نظام) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). آن آلت چوبین که بدان نان بمالند و در هندی آن را بیله نامند. (شرفنامهء منیری). چوبکی باریک بقدر گزی یا کمتر که گلوله خمیر را پس از وردانه (وردنه) زدن و پهن کردن با این چوبک مالند. تیرک. شوبق. خشبه الخباز. (تاج العروس). در تداول گناباد خراسان چوه هم گویند و آن چوب لوله شکلی است که بدان خمیر نان روغنی را گرد کنند تا بحد ممکن منبسط و گسترده شود و سپس آن را روی نان بند گسترند و به تنور بندند تا پخته شود. مرمک. چوبهء نان. (دهار). ملطاط. چوبهء نان پز. (منتهی الارب). ملطاء. (یادداشت بخط مؤلف). اخلو (در تداول مردم قزوین). || زخمه. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). مضراب. (ناظم الاطباء). رجوع بمضراب و زخمه شود. || چوبدستی. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). عصا. (ناظم الاطباء). چوبک. (فرهنگ فارسی معین). || تازیانه. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).
- چوبهء دار؛ چوبی که گناهکاران را از حلق بدان آویزند و بکیفر رسانند. صلیب. چوب دار. دار. (یادداشت مؤلف) :
کانی که عقیقی ندهد سنگ سیاه است
نخلی که بباری نرسد چوبهء دار است.
شانی تکلو (از آنندراج).
|| چوبک. چوبهء اشنان. چوبک اشنان. بیخ آذر بویه است که نیز چوبک گویند. بیخ مریم یک نوعی از آنست که پلاس و گلیم شوی هم گویند. (یادداشت مؤلف). گیاهی از تیرهء قرنفلیان. (فرهنگ فارسی معین). چقان (درتداول مردم قزوین). رجوع به چوبک شود.
- چوبهء شتر؛ جل شتر. (ناظم الاطباء).
|| (اِ) (از: چوب + هاء) این کلمه گاه با معدود اعداد کلمهء تیر بکار رود، چون: یک چوبه تیر و دوچوبه تیر :
بینداخت سه جای سه چوبه تیر
برآمد خروشیدن دار و گیر.فردوسی.
سپه چار بار از یلان صدهزار
همه گرد و شایستهء کارزار
به یک چوبه تیر تو گشتند باز
برآسود ایران ز گرم و گداز.فردوسی.
بزد هم بر آن گونه ده چوبه تیر
بر او آفرین کرد برنا و پیر.فردوسی.
تهمتن ببند کمر برد چنگ
گزین کرد یک چوبه تیر خدنگ.فردوسی.
هرگز یک چوبه تیر خطا نکردی. (تاریخ سیستان). غلامی را سی چوبهء تیر داده بود و دو جعبه. (تاریخ سیستان). و هر غلامی کمانی و سه چوبه تیر بر دست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 290). و یک چوبه تیر سخت بزانوش (غازی) رسید کاری. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 233). یک چوبه تیر بر حلق وی زد. (تاریخ بیهقی ادیب ص 109). تا یک روز بهرام متنکروار فرصت نگاه داشت چوبهء تیر بر سینهء شابه زد و او را بکشت. (فارسنامهء ابن البلخی ص 98). ناگاه چوبهء تیر بر سینهء او آمد و کس ندانست کی انداخت و للیانوس درحال جان سپرد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 71).
چرخ مقرنس نهاد قصر مشبّک شود
چون ز گشاد تو رفت چوبهء تیر از کمان.
خاقانی.
غلامان چینی که در دار و گیر
ز موئی جهانند صد چوبه تیر.نظامی.
کمان خواست از دایه و چوبه تیر
گهی کاغذش بر هدف گه حریر.نظامی.
یکی بیشه در گردش از چوبه تیر
چو باشد گیا بر لب آبگیر.نظامی.
گاه توسعاً معنی خود تیر گیرد. خدنگ. (برهان) (فرهنگ فارسی معین). تیر خدنگ. (آنندراج) (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء) (انجمن آرا) :
خدنگی که پیکانش یازد بخون
سه چوبه بخرطوم پیل اندرون.فردوسی.
خدنگی بپیوست و بگشاد دست
نشانه به یک چوبه بر هم شکست.فردوسی.
دگر چارچوبه بزد بر سرش
فروریخت با زهر خون از برش.فردوسی.
سه چوبه بزد بر میان چنار
بدو نیمه بشکافتش چون انار.اسدی.
دری هم برآید ز چندین صدف
ز صدچوبه آید یکی بر هدف.
سعدی (بوستان).
به پنجاه تیر خدنگش بزد
که یک چوبه بیرون نرفت از نمد.
سعدی (بوستان).
|| کلمهء چوبه گاه مزید مؤخر واقع شود و افادهء معانی خاص کند، چون: چارچوبه؛ مرکب از چهار چوب. چهار چوب بهم پیوسته که مربع یا مربع مستطیل تشکیل دهد. یک چوبه؛ دارای یک چوب. دوچوبه؛ دارای دو چوب. سه چوبه؛ دارای سه چوب. و گاه لغات دیگر سازد چون: زرچوبه؛ بیخی که کوبند و در غذا بکار برند. مارچوبه؛ نوعی رستنی.
.(صابون الفاق)
(1) - Saponaire (حاشیهء برهان چ معین).
اینستاگرام جدول آنلاین
کانال تلگرام جدول آنلاین

موارد بیشتر