حارث

«لغت نامه دهخدا»

[رِ] (اِخ) ابن هشام بن مغیره بن عبدالله بن عمرو(1)بن مخزوم قرشی مخزومی. مکنی به ابی عبدالرحمن. مادر او ام الجلاس اسماء دختر مخربه (مخرمه) و بقول عسقلانی فاطمه دختر ولیدبن مغیره است. او از بزرگان عرب در جاهلیت و از بزرگان اسلام و از صحابه است. کعب بن اشرف یهودی او را مدح گفته. در شرف و بزرگی بدو مثل زنند، چنانکه شاعری گوید:
اظننت ابن اباک حین تسبنی
فی المجد کان الحارث بن هشام
اولی قریش بالمکارم والندی
فی الجاهلیه کان و الاسلام.
حارث برادر ابی جهل بن هشام است. و در وقعهء بدر با مشرکین بود و از معرکه بگریخت او را سرزنش ها کردند و از آنجمله این سه بیت حسان بن ثابت است:
ان کنتِ کاذبه بما حدثتنی
فنجوت منجی الحارث بن هشام
ترک الاحبه لم یقاتل دونهم
و نجابراس طمره و لجام
ملأت به الفرجین فامتدت به
وثوی احبته بشر مقام.
حارث این گفتهء حسان را پاسخ گفت و چنین عذر خواست:
والله(2) یعلم ما ترکت قتالهم
حتی رموا فرسی(3) باشقر مزبد
و وجدت ریح الموت من تلقائهم
فی مازق والخیل لم تتبدّد
فعلمت(4) انی ان اقاتل واحداً
اقتل ولا ینکی(5) عدوی مشهدی
ففررت(6) عنهم والاحبه فیهم
طمعاً لهم بعقاب یوم مرصد(7)
حاکم رتبیل چون این اشعار بشنید گفت: «یا معشر العرب حسنتم کل شی ء فَحسنُ حتی الفرار». ابو عبیده معمربن مثنی و اصمعی گویند در عذر خواهی از فرار به از این ابیات شنیده نشده است. صاحب عقدالفرید آرد: در روز فتح مکه حارث حربه ای تیز میکرد زن وی او را بدید بدو گفت این حربه را چه کنی؟ حارث گفت آن را برای محمد(ص) و یاران او آماده کرده ام. زن گفت چیزی را درمقابل محمد(ص) و یاران او پایدار نمی بینم. حارث گفت امیدوارم که یکی از آنان را بخدمت تو گمارم و چنین رجز خواند:
اِنْ یُقبلوا الیوم فما بی علّه
هذا سلاح کامل واَلّه
وذوغرارین سریع السله(8).
و چون در یوم الخندمه خالد با او روبرو شد حارث بگریخت. زن او را ملامت کرد. حارث گفت:
اِنّکِ لو شاهدتِ یومَ الخندمه
اذ فرصفوان و فرّ عکرمه
ولحقتنا بالسیوف المسلمه
یفلقن کلّ ساعد و جمجمه
ضربا فلا تسمَعُ الا غمغمه
لم تنطقی فی اللوم ادنی کلمه.
چنانکه گفته شد حارث در وقعهء بدر با مشرکین بود و پس از این وقعه پیغمبر(ص) قتل او را میخواست و در روز فتح مکه هنگام ظهر که رسول (ص) بلال را فرمود بر بام کعبه اذان گوید حارث گفت واثکلاه! لیتنی مت قبل هذاالیوم! قبل ان اسمع بلالا ینهق فوق الکعبه. و در همین روز، با عبدالله بن ابی ربیعه عمروبن مغیره بن عبدالله بن عمر بن مخزوم مخزومی، بخانهء ام هانی دختر ابی طالب، که زن یکی از خویشان او، یعنی هبیره بن ابی وهب مخزومی، بود پناه برد. علی(ع) بخانهء خواهر خود، ام هانی، رفت و قصد کشتن آن دو کرد. ام هانی شفاع�� کرد. حارث در همین روز اسلام آورد و در اسلام نیکو عقیدت گردید و در محاربات با کفار شرکت می کرد و در غزوات این رجز میخواند:
انی بربی والنبی مؤمن
والبعث من بعدالممات موقن
اقبح بشخص للحیاه موطن.
حارث در زمرهء المؤلفه قلوبهم بشمار می آید و در وقعهء حنین با پیغمبر(ص) بود و رسول(ص) او را، مانند افراد دیگر از المؤلفه قلوبهم، صد شتر داد. زبیربن بکار در موفقیات از محمد بن اسحاق، در باب قصهء سقیفهء بنی ساعده، آرد حارث که در این هنگام سید بنی مخزوم بود و جز سابقین از صحابه عدیلی نداشت برخاست و گفت: «والله لولاقول رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم الائمه من قریش ما ابعدنا منها الانصار ولکانوا لها اهلا ولکنه قول لاشک فیه فوالله لولم یبق من قریش کلها الارجل واحد لصیرالله هذاالامر فیه». در استیعاب آمده است که ابوزید عمر بن شبه این دو بیت را از حارث انشاد کرده است:
من کان یسأل عنا این منزلنا
فالاقحوانه منّا منزل فمن
اذ نلبس العیش صفواً مایکدره
طعن (قول) الوشاه ولاینبو بنا الزمن(9).
ابن مبارک و دیگران گویند که حارث در خلافت عمر با اهل و مال خود بشام رفت و بسیاری از مردم مکه در مشایعت او میگریستند و تا هنگام وفات بشام بود. پس از مرگ حارث، از فرزندان وی عبدالرحمن و ام حکیم باقی بودند و عبدالرحمن از پدر روایت کند که پیغمبر (ص) را گفت: «یا رسول الله اخبرنی بامر اعتصم به». حضرت فرمود: «املک علیک هذا» و بزبان او اشارت کرد حارث گوید چون مرد کم گوئی بودم این اشارت مرا آسان نمود و سختی آن درنیافتم و چون آهنگ این کار کردم چیزی دشوارتر از آن نیافتم. مدائنی گوید حارث در جنگ یرموک، در ماه رجب سنهء 15 ه . ق. بشهادت رسید. واقدی، بنا بگفتهء اصحاب سیر، و برخی دیگر گویند که حارث در طاعون عمواس در سنهء 18 ه . ق. در گذشته. ابن لهیعه، از یزیدبن ابی حبیب و او از زهری و زهری از ابی بکربن عبدالرحمن، آرد که حارث را با یکی از موالی خود اختلافی پیش آمد و دعوی پیش عثمان بردند. بنابراین چنین می نماید که حارث تا زمان عثمان زنده بوده است، ابن حجر گوید ابن لهیعه ضعیف است و از زبیر آرد که گفت حارث را پس از مرگ پسری جز عبدالرحمن نمانده بود. عبدالرحمن و ناجیه دختر عتبه بن سهل را پیش عمر بردند، عمر گفت: «زوجوا الشریده بالشرید عسی الله ان ینشر منهما» و این گفتهء عمر راست آمد و فرزندان آن دو بسیار شدند. ابن عبدالبر آرد:«و خلف عمر بن الخطاب رضی الله عنه علی امرأته فاطمه بنت الولیدبن المغیره و هی ام عبدالرحمن بن الحارث بن هشام...» بنابراین شهادت حارث در ماه رجب سنهء 15 ه . و یا فوت او در سنهء 18 ه . ق. صحیح تر مینماید والله اعلم بالصواب. رجوع بکتاب الاستیعاب چ حیدرآباد ج 1 ص 115 و 116 و رجوع بعقدالفرید چ محمد سعید الع��یان ج 1 ص 109 و 113 و 114 و ج 6 ص 183 والاصابه چ مصر سنهء 1323 ج 1 ص 307 و 308 و رجوع به معجم البلدان یاقوت، در کلمهء اقحوانه، و امتاع الاسماع ج 1 ص 70 و 86 و 286 و 358 و 381 و 382 و 390 و 405 و 424 و 524 و عیون الاخبار ج 1 ص 169 و 339 و 340 شود.
(1) - در امتاع الاسماع عمر ضبط شده است.
(2) - در عیون الاخبار:«الله».
(3) - در عقدالفرید: «مهری».
(4) - در عیون الاخبار:«وعلمت».
(5) - در عیون الاخبار:«ولایضرر».
(6) - در عیون الاخبار:«فصددت». در عقدالفرید: «فصدفت».
(7) - در عیون الاخبار:«مفسد» و در المعارف:«سرمد».
(8) - صاحب امتاع الاسماع آماده کردن سلاح و خواندن این رجز را به راعش، یکی از بنی صاهله الهذلی، و بنا بقولی به حماس بن قیس بن خالد یکی از بنی بکر، نسبت میدهد.
(9) - در معجم البلدان، در ذیل کلمهء اقحوانه، در باب چهاربیت، که این دو بیت جزو آنهاست قصهء ذیل آمده است: هشام بن ولید بروایت از پدر خود آرد که گفت گروهی از مکه قصد شام کردند و من با آنان بودم. چون از سرزمین اردن می گذشتیم قصری پیدا آمد برخی گفتند بدانجا رویم و زمانی در پیشگاه آن بیاسائیم، در این گفتگو بودیم که در قصر باز شد و زنی زیبا بیرون شد و گفت از کدام قبیله اید؟ گفتیم از قبائل مختلفه. گفت کسی از مردم مکه در میان شما هست؟ گفتیم آری. زن این ابیات انشاء کرد:
من کان یسألُ عنا این منزلنا
فالاقحوانه منا منزل قمن
و ان قصری هذا ما به وطنی
لکن بمکه امسی الاهل والوطن
اذ نلبس العیش صفوا ما یکدره
قول الوشاه و ما ینبوبه الزمن
من کان ذا شجن بالشام ینزله
فبالا باطح امسی الهم والحزن.
و سپس بگریست و بیهوش شد، زالی از قصر بیرون آمد و او را بهوش آوردو گفت:
فی کل یوم لک مثل هذا مرات
تاللّه للموت خیر لک من الحیات.
ماجرای زن از زال پرسیدیم. گفت این زن از آن کسی از مردم مکه بود و او وی را بفروخت لکن زن او را دوست میداشت و فراموش نکرد.
اینستاگرام جدول آنلاین
کانال تلگرام جدول آنلاین

موارد بیشتر