«لغت نامه دهخدا»
[کِ] (ع ص، اِ) نعت فاعلی از حکم. داور. قاضی. دیّان. لزام. فتاح. (تفسیر ابوالفتوح رازی). فیصل. راعی. (منتهی الارب). لزم. حکم. (اصطلاح فقه) آنکه اهلیت فتوی و قضاوت بین اشخاص دارد : وی چون حاکم است که در کارها رجوع به او کنند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص95). در شهری مقام نکنید که در وی حاکمی عادل... نباشد. (تاریخ بیهقی ص386). وی [عقل] چون حاکم است که در کارها رجوع به وی کنند و قضا و احکام به وی است. (تاریخ بیهقی). به هیبت حاکمان عادل و همت عالمان عامل. (گلستان). هرچه کنی تو بر حقی حاکم دست مطلقی پیش که داوری برم از تو که خصم و داوری؟ سعدی. ما سپر انداختیم گردن تسلیم پیش گر بکشی حاکمی ور بدهی زینهار.سعدی. || مُسَعِّر. || فرمانده. فرمانفرما. || کسی که از طرف دولت مأمور حکومت ایالت و شهر و یا دیهی باشد. رائس. (منتهی الارب). عظیم. (منتهی الارب). والی : آشکارا دهی از اندک و بی مایه زکات رشوت حاکم جز در شب و پنهان ندهی. ناصرخسرو. حاکم در خورد شهریان باید.ناصرخسرو. مالک ملک وجود حاکم ردّ و قبول هرچه کند جور نیست ور تو بنالی جفاست. سعدی. مالک ردّ و قبول هرچه کند پادشاست گر بکشد حاکمست ور بنوازد رواست. سعدی. ج، حُکّام، حاکمین، حاکمون. (مهذب الاسماء). || حاکم لشکر؛ منصبی از مناصب عهد غزنویان : احمد و شکر خادم تنی چند از خواص و طبیب و حاکم لشکر را بخواندند و گفتند شما بشستن و تابوت ساختن مشغول شوید. (تاریخ بیهقی ص358). سلطان دانشمند نبیه و حاکم لشکر را و نصر خلف آنجای [ طارم، در وقعهء حسنک ] فرستاد. (تاریخ بیهقی ص180). || نزد علماء اصول و فقهاء، حاکم خدای تعالی و محکوم علیه کسی است که طرف خطاب واقع شده باشد، و او شخص مکلف است. و محکومٌبه موضوع خطاب که عبارت است از فعل مکلف و آنرا محکومٌفیه نیز گویند پس وقتی که گفته شد نماز واجبست، محکومٌعلیه شخص مکلف به اداء نماز و محکومٌبه نماز باشد، و این مانند آنست که بگویند: امیر بر زید چنین حکمی صادر کرد. و این برخلاف اصطلاح منطقیانست که آنان محکومٌعلیه و محکومٌبه را بر طرفین قضیه اطلاق کنند. از اینرو محکومٌعلیه در مثال مذکور نماز است. و محکومٌبه عبارت از وجوبست نه فعل مکلف. و این قاعده در جایی که چیزی صفت فعل مکلف باشد مانند وجوب و نحو آن و در چیزی که حکم تعلیقی باشد مانند سببیت و مانند آن، ظاهر و شایع است، چه حق تعالی به مکلف خطاب کرده که فعل او سبب است مر شیئی را یا شرط آنست یا غیر آن. اما در جائی که شی ء اثر باشد مر فعل مکلف را مانند ملک رَقبه یا مُتعه یا منفعت یا ثبوت دَین بر ذمهء کسی، پس گفتن اینکه محکومٌبه فعل مکلف است ظاهر نیست و بلکه اگر ما قرار دهیم ملک رقبه را نفس حکم در این مورد چیزی که صالح باشد که آنرا محکومٌبه بخوانیم در بین نخواهد بود، چنانچه ��ر کتاب تلویح بدین نکته اشاره کرده است. (کشاف اصطلاحات الفنون). || (اصطلاح اصول) یکی از دو روایت متعارض که بروایت دیگر مقدم باشد. رجوع به حکومت شود. || (اِخ) یکی از نامهای خدا.