«لغت نامه دهخدا»
(ع اِ)(1) کیفیت. چگونگی. وضع. هیأت. گونه. شکل. جهت. بثّ. دُبّه. دُبّ. حالت. طبق. هِبّه. اهجوره. اهجیراء. اِهجیری. هجیر. هجّیره. هجّیری. طِبْء. شأن. بال. دأب. قِندِد. قِندید. اهلوب. طبع. فتن. بلوله. (منتهی الارب). بُلُله. خلد. (منتهی الارب) (دهار). عوف. (منتهی الارب). امر. حُطّه. سِرب. کل. کُلل. دین. مُهَیدیه. قصّه. مَرِن. مَزَن. ج، احوال. ابوریحان بیرونی در بعض عناوین التفهیم آرد: حالهاء بروج یک با دیگر. حالهاء ستارگان. حالهاء بروج. حالهاء ستارگان از آفتاب. حالهاء آسمان و زمین. حال اقالیم. حال بروج از جهت افق. حال خانه ای که از دو برج مرکب باشد. حال ستارگان بهر دو خانهء آنها. حال ستارگان در سعادت و نحوست : بوستان بانا حال و خبر بستان چیست وَاندر این بستان چندین طرب مستان چیست گل سر پستان بنمود در آن پستان چیست این نواها بگل از بلبل پردستان چیست در سروستان باز است به سروستان چیست؟ منوچهری. آنکس که به یک حال بمانده ست خداست. فریدالدین کاتب. || کیفیت آدمی و آنچه آدمی بر آنست. (منتهی الارب). چگونگی مزاج و طبع آدمی از صحت و سقم. مزاج. طبع. طبیعت. بِکله. ج، احوال: هو فی عراده خیر؛ در حال خوشی است. (منتهی الارب). حال وی بد است؛ وضع مزاجش خوب نیست. حال شما چطور است؟ کیف الحال. کیف حالک : نوعاشقم و از همه خوبان زمانه دخشم بتو است ارجو کِم خوب بود حال. فرالاوی. ای بِرِّ تو رسیده بهر تنگ چاره ای از حال من ضعیف بجو نیز [ بیندیش ] پاره ای. رودکی. عیشی است مرا با تو چونانکه نیندیشی حالی است مرا با تو چونانکه نپنداری عیشیم بود با تو در غیبت و در حضرت حالیم بود با تو در مستی و هشیاری. منوچهری. گر آئی و این حال عاشق ببینی کنی رحم در وقت و زی وی گرائی.زینبی. حال شبهای هجر خاقانی چون بخواهی ز این و آن بشنو.خاقانی. شنیدی حال خاقانی که چون است ولی بر خویشتن پیدا نکردی.خاقانی. رخ تو در دلم آمد مراد خواهم یافت چرا که حال نکو در قفای فال نکوست. حافظ. صبا ز حال دل تنگ ما چه شرح دهد که چون شکنج ورقهای غنچه توبرتوست. حافظ. ز گریه مردم چشمم نشسته در خونست ببین که در طلبت حال مردمان چونست. حافظ. صبا زآن لولی شنگول سرمست چه داری آگهی چون است حالش؟حافظ. || عادت. خوی. شنشنه. دأب. هجّیر. || وضع و چگونگی زندگی. جریان امور و کارها. کیفیت وقایع : چو کوشیدم که حال خود بگویم زبانم برنگردید از نیوشه.شاکر بخاری. ترا که می شنوی طاقت شنیدن نیست مرا که می طلبم خود چگونه باشد حال؟ (منسوب به رودکی). یکی حال از گذشته دی یکی از نامده فردا همی گویند و پنداری که وخشورند یا کندا. دقیقی. دلش گشت پر آتش مهر زال از او دور شد رامش و مهر و حال(2). فردوسی. پریشان بگردم دوصد سال بیش چنین دیده ام حال و احوال خویش. فردوسی. زین مثل حال من نگشت و نتافت که کسی شال جست و دیبا یافت.عنصری. در طمع آنکه کشته را بفروشند اینْت عجایب حدیث و اینْت عجب حال. منوچهری. زود بخرّندشان ز حال نگشته هرگز که خْریده بود دختر کشته؟منوچهری. و پس از آن حالها گذشت بر سر این خواجه. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص105). و اگر فالعیاذبالله از این گونه که شما میگوئید حالی باشد تا قیامت آن عار از خاندان ما دور نشود. (تاریخ بیهقی ص129). چون یک چندی روزگار برآید و کارها تمام یک رویه گردد و قرار گیرد آنگاه ایزد عزذکره آنچه تقدیر کرده است و حکم حال و مشاهده واجب کند... (تاریخ بیهقی ص216). چون بسر کار رسی حالهاء دیگر که تازه میشود می بازنمائید هر کسی را آنچه دربارهء وی باشد. (تاریخ بیهقی ص271). در این که گفتم معما و تأویل نیست به هیچ مذهب از مذاهب استعمال رخصت میکند در چنین حالی. (تاریخ بیهقی ص318). آن حال بازگفت که از ابوالفتح حاتمی شنوده بودم و وی از عبدوس. (تاریخ بیهقی ص321). خوارزمشاه بنده را بخواند و گفت: تو که صاحب بریدی شاهد حال بودی چنانکه رفت انهاء کن. (تاریخ بیهقی ص324). امیر گفت: اینجا حالی دیگر است که خواجه نشنوده است. (تاریخ بیهقی ص325). خواجه گفت اکنون این حال بیفتاد و یک چیز مانده است که اگر آن کرده آید بعاجل الحال این کار را لختی تسکین توان داد. (تاریخ بیهقی ص329). نامه ها را برساند و پیغامها بگزارد و احوالها مقرر خویش گرداند و بازگردد. (تاریخ بیهقی ص331). اگر حال دیگرگونه باشد من نفس خود به خوارزم نبرم. (تاریخ بیهقی ص350). و سوی مقدمان که بر لب رود بودند پیغام داد که حال چنین است. (تاریخ بیهقی ص352). احمد و امیرک را بخواند و گفت که مرا حال چنین پیش آمد. (تاریخ بیهقی ص354). معتمدی چون امیرک اینجاست این حالها چون آفتاب روشن کند. (تاریخ بیهقی ص355). تا خداوند سلطان عذر من بپذیرد و حال لطیف شود. (تاریخ بیهقی ص355). این سالاران و امیرک که متعهدان سلطانند هرآینه چون بدرگاه رسند و حال بازنمایند. (تاریخ بیهقی ص358). نامه رفت به امیر چغانیان با شرح این احوال تا هشیار باشد. (تاریخ بیهقی ص360). چنین است حال آنکه از فرمان خداوند تخت، سلطان مسعود بیرون شود. (تاریخ بیهقی ص362). احوال این قوم ـ زندگانی خداوند دراز باد ـ بر این جمله رفت. (تاریخ بیهقی ص373). طلیعه فرستند و احوال ترکمانان مطالعه کنند. (تاریخ بیهقی ص379). کافّهء مردم را... بر اندازه بداشت چنانکه حال سیاست و درجهء ملک، آن اقتضا کرد. (تاریخ بیهقی ص385). با این دو تن خالی کردند و حالها بازگفتند. (تاریخ بیهقی ص394). در چنین ابواب کار کتب دیگر است و حال مشاهده دیگر. (تاریخ بیهقی ص396). در حدیث مادر و ولادت وی و امیر محمود سخنان گفتندی و بود میان وی یعنی آن پادشاه و مادرش حالی بدوستی و حقیقت. (تاریخ بیهقی ص408). پس از این بگویم که حال چون شد و بدآموزان چه بازنمودند. (تاریخ بیهقی ص464). حالی داشت با بوسهل زوزنی بحکم مناسبت در ادب و پیوسته بهم بودند و شراب خوردندی. (تاریخ بیهقی ص605). و خانان ترکستان از آن مردمانند که چنین حالها بر ایشان پوشیده نماند. (تاریخ بیهقی ص644). دشمنان هر دو جانب چون حال یکدلی و یک دستی ما بدانند دندانهاشان کند شود. (تاریخ بیهقی). و از حالها می بازگفتم بحکم آنکه در میان بودم، گفت: همچنانست که گفتی. (تاریخ بیهقی). محمود چون بر این حال واقف شد... (تاریخ بیهقی). من چون بدرگاه رسم حال تو بازنمایم. (تاریخ بیهقی). حال پادشاهان این خاندان... بخلاف آنست. (تاریخ بیهقی). از خواجه بونصر شنودم گفت: هرچند که حال آلتونتاش بر این جمله بود... (تاریخ بیهقی). نامها رفت جملگی این حالها را به ری و سپاهان و آن نواحی نیز. (تاریخ بیهقی). سوی پسر کاکوی و دیگران... نامه ها فرمودیم بقرار گرفتن این حالها بدین خوبی و آسانی. (تاریخ بیهقی). این زن آن حالهای روزگارها بگفتی. (تاریخ بیهقی). بزرگا غبنا که این حال امروز دانستم. و هرچند این حالها بر این جلمه بود هم نگذاشتند که دل آن پادشاه بر ما تمام خوش شدی. (تاریخ بیهقی). چنانکه خبر آن به دور و نزدیک رسید... و آن حال تاریخی است. (تاریخ بیهقی). من [ آلتونتاش ] رفتم و ندانم که حال شما چون خواهد شد که اینجا هیچ دلیل خیر نیست. (تاریخ بیهقی). و شرم دارم که بگویم بر چه جمله بود سلطان مسعود را آن حال مقرر گشت. (تاریخ بیهقی). ما در این هفته حرکت خواهیم کرد بر جانب بلخ تا... احوال آن جانب را مطالعه کنیم. (تاریخ بیهقی). و ندانم تا این حالها چون خواهد شد. (تاریخ بیهقی). و نسختها بشده است چنانکه چند جای، این حال بیاوردم. (تاریخ بیهقی). بر خان پوشیده نیست که حال پدر ما امیر ماضی بر چه جمله بوده است. (تاریخ بیهقی). بیاوردم این حال را تا بدان واقف شده آید. (تاریخ بیهقی). و امیرک را با خویشتن برد تا مُشاهد حال باشد و گواه وی. (تاریخ بیهقی). گفت: مرا چنین حالی پیش آمد و بخود مشغول شدم آنچه صوابست بکنید تا دشمن کامی نباشد. (تاریخ بیهقی). و شک نیست که معتمدان صاحب این حال را تقریر کرده باشد و وجوه آنرا بازنموده. (تاریخ بیهقی). تا خداوند سلطان عذر من بپذیرد و حال لطیف شود. (تاریخ بیهقی). معتمدی چون امیرک اینجاست این حالها چون آفتاب روشن شد. (تاریخ بیهقی). مردی سدید جلد سخندان و سخن گوی تا به خوارزم شود و نامه ها را برساند و پیغامها را بگزارد و احوالها مقرر خویش گرداند و بازگردد. (تاریخ بیهقی). نامه ها نبشتند بر صورت این حال و خیلتاش به غزنین رسید. (تاریخ بیهقی). گفت طاهر... را بخواهید و این حال مرا مقرر گردانید. (تاریخ بیهقی). حالهای حضرت بدیدم و نیک بدانستم نخواهند گ��اشت آن قوم که هیچ کار بر قاعده راست برود یا بماند. (تاریخ بیهقی). احوال خواجه ابوسهل محمد بن حسن زوزنی. (تاریخ بیهقی ص319). بیارم احوال وی پس از این. (تاریخ بیهقی ص362). بوصالح تبانی... که نام و حال وی بیاوردم یکی از ایشان بود. (تاریخ بیهقی). استادم... پوشیده گفت: چه کردی و چه رفت؟ حال بازگفتم. (تاریخ بیهقی). آمد تازان تا نزدیک خواجه احمد و حال بازگفت. (تاریخ بیهقی). یکی مرد را گفتم که حال چیست؟ (تاریخ بیهقی). سحرگاهی استادم مرا بخواند برفتم و حال بازپرسیدم. (تاریخ بیهقی). و کس ندانست که حال چیست. (تاریخ بیهقی). امیرک بیهقی برسید و حالها بشرح بازنمود. (تاریخ بیهقی ص362). اخبار و احوال رسولانی که از حضرت غزنه به دارالخلافه رفتند بازآمدند. (تاریخ بیهقی ص362). رفت بر جانب خراسان... و پس از آن حالها گذشت بر سر این خواجه نرم و درشت. (تاریخ بیهقی). حال وی بگفت و آنگاه بازنمود که اختیار ما با تو میافتد. (تاریخ بیهقی ص395). امیرک حال من چون با لشکر به درگاه نزدیک سلطان رود بازنماید. (تاریخ بیهقی ص356). اگر بینی آن معجون را ما را بیاموز تا اگر کسی از یاران ما را... چنین حالی پیش آید آنرا پیش داشته آید. (تاریخ بیهقی ص341). تا مگر حرمت ترا نگاه دارد [ افشین ] که حال و محل تو داند نزدیک من [ مستعصم ] و دست از بودلف بردارد. (تاریخ بیهقی ص170). بازگردانیده می آید با نواخت هرچه تمامتر چنانکه حال و محل و راستی وی اقتضا کند. (تاریخ بیهقی). حال ز بی فعل (قوه) اگر به فعل بگردد آن ازلی حال، بود مُحْدَث و زایل. ناصرخسرو. دیگرت گشته ست حال تن ز گشت روزگار همچو حال تن سزد گر حال جان دیگر کنی. ناصرخسرو. چون تنْت نکوحال شد از مال از آن پس جان را به خرد باید کردنْت نکوحال. ناصرخسرو. نماند بر تو پنهان هیچ حالی نبینی از جهان در دل ملالی.ناصرخسرو. بیان کن حال و جایش را اگر دانی مرا ورنه مپوی اندر ره حکمت ز تقلید ای پسر عمیا. ناصرخسرو. چو نادانی ندانی هیچ از این حال شود ضایع ترا روز و مه و سال. ناصرخسرو. اکنون چون حالی چنین پدید آمد، بدارالملک آمدم تا چه فرمائی. (فارسنامهء ابن بلخی چ کمبریج ص99). و نامه فرستادند سوی اپرویز بشرح حال و زینهار خواستند. (فارسنامهء ابن بلخی ص102). و چون این حال با پرویز رسید بتلافی حال مشغول نگشت. (فارسنامهء ابن بلخی ص105). اما پیغمبر (ص) همان روز خبر داد که آنجا این حال رفته بود. (فارسنامهء ابن بلخی ص106). و رکن الدوله خمارتکین قوت رأی و تدبیر آن نداشت که تلافی این حال کند. (فارسنامهء ابن بلخی ص136). و چون حال آنجا بر این گونه بود و هیچ بازرگانی به سیراف کشتی نیارست آورد ازبهر ایمنی راه به کرمان یا مهربان یا دورق و بصره اوکندند. (فارسنامهء ابن بلخی ص136). و اگر کسی حالی نماید بخلاف راستی او [ شاهپور ] غور آن داند. (فارسنامهء ابن بلخی ص72). ز فر ماه فروردین جهان چون خلد رضوان شد همه حالش دگرگون شد همه رسمش دگرسان شد. معزی. و بحال خردمند، آن لایقتر که همیشه طلب آخرت را بر دنیا مقدم دارد. (کلیله و دمنه). و اول نعمتی که خدای تعالی بر من تازه گردانید دوستی پدر و مادر بود و شفقت ایشان بر حال من. (کلیله و دمنه). زن را آهسته بیدار کرد و معلوم گردانید حال چیست. (کلیله و دمنه). از مشاهدت این حال در شگفتی عظیم افتادم. (کلیله و دمنه). چه حال خرد و کفیات و کیاست تو معلوم است. (کلیله و دمنه). زاهد حال را مشاهده می کرد. (کلیله و دمنه). جمال حال من تازه شود. (کلیله و دمنه). در این باب اشارت کرده است بحال دو عاقل زیرک. (کلیله و دمنه). نر... حال خویش با ایشان [ مرغان ] بگفت. (کلیله و دمنه). اگر محول حال جهانیان نه قضاست چرا مجاری احوال برخلاف رضاست؟ انوری. حال من بنده در ممالک هست حال آن یخ فروش نیشابور.انوری. چنان مدان که تغافل نموده باشم از آن که بر تباهی حالم همین قصیده گواست. انوری. سلام علیک انوری کیف حالک مرا حال بی تو نه نیک است، باری.انوری. حالی که به دشمنان نخواهم حَسب دل دوستان مبینام.خاقانی. نظر کن بر احوال زندانیان.(بوستان). بدانست پیغمبر نیک فال که گبر است پیر تبه بوده حال.(بوستان). بر احوال نابوده علمش بصیر.(بوستان). چندانکه مقربان آن حضرت بر حال من وقوف یافتند. (گلستان). گفتم حکایت آن روباه مناسب حال تست. (گلستان). نظر عزیزان در مصلحت حال من عین صواب است... کسان به تفحص حال او برانگیخت... قاضی دریافت که حال چیست. (گلستان). ندیده ای که چه سختی رسد بحال کسی که از دهانْش بدر میکنند دندانی. (گلستان). دلم از ضعف حالش بهم برآمد، مروت ندیدم در چنان حالی ریش درونش را بملامت خراشیدن. (گلستان). از نکبت حالش معاینه بدیدم که پاره پاره بهم میدوخت. (گلستان). آنکه در راحت و تنعم زیست او چه داند که حال گرسنه چیست حال درماندگان کسی داند که به احوال خود فروماند.(گلستان). زیر پایت گر بدانی حال مور همچو حال تست زیر پای پیل.سعدی. چو گویم حال خود با تو چه میدانم که میدانی که هم ناگفته میدانی و هم ننوشته میخوانی. ؟ || وجه. راه. طریقه. گونه : بهر حال باشند از او [ سلطان محمود ] بازپس که او را جهاندار یار است و بس.فردوسی. بهیچ حال روا نباشد، و از مروت نسزد که ما را اندر این رد کرده آید. (تاریخ بیهقی). دشمنان... به هیچ حال به مراد نخواهند رسید. (تاریخ بیهقی). میان بنده و آلتونتاش نیک نبوده است به هیچ روزگار و به همه حال اینچه رفت از من داند. (تاریخ بیهقی ص325). بهمهء حالها در زیر این چیزی باشد. (تاریخ بیهقی ص324). نزدیک امیر رو و بگوی که بهمه حال چیزی رفته است پوشیده از ��ن. (تاریخ بیهقی ص322). نیکو گرداند خدا برخورداری ما را بتو و پیوسته گرداند نبشتهء ترا در همهء احوال به ما. (تاریخ بیهقی ص314). در همه احوال من ترا این تربیت خواستمی نیکوتر بودی که با من بگفتی. (تاریخ بیهقی ص342). گفت: فردا جنگ باشد به همه حال، بجای خود بازروید و امشب نیکو پاس دارید. (تاریخ بیهقی). آنچه خواسته آمده است از غلام و اسب... که عهدی باشد که قصد خراسان کرده نیاید و بهیچ حال خلیفت ما نباشد. (تاریخ بیهقی). من پیر شده ام و از من این کار بهیچ حال نیاید. (تاریخ بیهقی). بهیچ حال وی را این نرود با سلطان و نگذارد که وی چاکران او را بخورد. (تاریخ بیهقی). بهیچ حال او [ حصیری ] را دست خواجه نخواهم داد. (تاریخ بیهقی). گرچه دهی وگر ندهی صله در دو حال جز گوهر ثنای من اینجا نثار نیست.سنائی. حیله هاشان جمله حال، آمد لطیف کل شی ء من ظریف هو ظریف.مولوی. بهمه حال اسیری که ز بندی برهد خوشترش دان ز امیری که گرفتار آید. (گلستان). || وضع شخص که مقصود او را بفهماند، مقابل مقال: حال او گویاست؛ وضع او این مطلب را می رساند. || سرگذشت. شرح حال : تو حال و قصهء من خوان که حال و قصهء من بسی شگفت تر از حال وامق و عذراست.؟ || وجد. شور. مقابل قال : قمری درشد به حال، طوطی درشد به رقص بلبل درشد به لحن، فاخته درشد به دم. منوچهری. مور گفت [ بلبل را ] تو شب و روز در قال بودی و من در حال. (مجالس سعدی، مجلس اول). || جذبه. حالتی خاصّ که صوفیان را دست دهد. صفوت مشاهدهء ارباب ریاضت در برابر احادیث و روایات. شور و وجد مکاشفه. مقابل قال : در یکی زاویه بحال بخسب تا سحرگاه نعره از کاغک. حقیقی صوفی (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). چند گوئی ز حال غیر که قال قال بی حال عار باشد و شین.سنائی. مرد را ره ز حال برخیزد حال باید که قال برخیزد.سنائی. دانی کدام جاهل بر حال ما بخندد کو را نبوده باشد در عمر خویش حالی. سعدی. گله در چول و غله اندر چال نتوان داشت چله از سر حال.اوحدی. علم رسمی سربسر قیل است و قال نه از او کیفیتی حاصل نه حال.شیخ بهائی. و رجوع به ارباب حال در همین ماده شود. || خوش شدن صوفی : کخ کخ؛ حراره بود و حال صوفیان. (لغت نامهء اسدی). و صوفیان خویشتن را اندر سماع مشغول کنند که بر ایشان حالی پدید آید. عبارت از آن حال این است که گویند فلان خوش گشت. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || یکی از قطعهای کتاب در ردیف وزیری، خشتی، بیاضی و غیره : این کتاب [ تفسیری که به امر امیر خلف نبشتند ]صد مجلد است در قطع حال که عمری تمام در استنساخ آن مستغرق شود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص253). || زمان. هنگام، اثناء. وقت که تو در آن هستی. ج، احوال، اَحوِله : و دولت را بزرگتر رکنی است، و در همه حالها راستی و یکدلی و خداپرستی خویش اظهار کرده است. (تاری�� بیهقی). و محمد امین گرچه به بغداد کشته شد اما در آن حال خلیفه نبود. (کلیله و دمنه). او [ مرد ] در میان این حال... تدبیری می اندیشید. (کلیله و دمنه). فراموشت نکرد ایزد در آن حال که بودی قطعه ای مدفوق و مدهوش. (گلستان). || کنون. اکنون. حالا. نک. اینک. زمان حال. حاضر. نهایت زمان گذشته و آغاز زمان آینده. مقابل ماضی و مستقبل و مضارع، و نیز مقابل مآل. فی اللغه، نهایه الماضی و بدایه المستقبل. (تعریفات جرجانی ص55). زمانی که در وی باشند. (منتخب). ما یکون الانسان علیه و الوقت الذی انت فیه. مؤنثه و قد یذکر، و الواحده الحاله : حال، با کژّ کمان راست کند کار جهان راستی تیرش کژّی کند اندر جگرا. شاکر بخاری. چنین وفا دارد در حق نعمت خداوند حال و گذشته را به واجبی بگزارد. (تاریخ بیهقی). آنگاه نفس خویش را میان چهار کار... مخیر گردانیدم: وفور مال و ذکر سایر و لذات حال و ثواب باقی. (کلیله و دمنه). اما تو اشارت مشفقان و قول ناصحان سبک داری و آنچه به مصلحت مآل و حال تو پیوندد بر آن ثبات نکنی. (کلیله و دمنه). و به دقایق حیله گرد آن می گشتند که مجموعی سازند مشتمل بر مناظم حال و مآل. (کلیله و دمنه). || ادا. ناز. اظهار اندوه و درد و خلاف واقع. بهانه جوئی. حال می آورد؛ ناز میکند. ادا می آورد : و یک ساعت لقوه و فالج و سکته افتاد وی را و روز آدینه بود، امیر [ مسعود غزنوی ] را آگاه کردند، گفت نباید بونصر [ مشکان ] حال می آورد تا با من به سفر نیاید. (تاریخ بیهقی). هرچند این همه حال نیرنگ است و بر آن داهیان و سوختگان [ ظ: پختگان ] بنشود، و دانند که افروشهء نانست. (تاریخ بیهقی ص331). || نهاد. || آن دو میل که بر دو طرف میدان بنهند تا گوی از آن بگذرانند. گول. گل : شاد باش ای مقبل فرخنده فال گوی معنی را همی بر سوی حال(3).مولوی. || به معنی گوی و چوگان نیز آمده است، و به این معنی در اصل با های هوز است و لفظ فارسی است. (از غیاث اللغات). || درّاجه. گردونا، که کودک را بدان رفتن آموزند. (مهذب الاسماء). گردونچهء کودک. || گل سیاه. (مهذب الاسماء). || و الحال فی اللغه، الطیر(4)الاسود. (معجم البلدان در مادّهء حال). || گل و لای بدبوی. || خاک نرم. || خاکستر گرم. || برگ درخت سمر که ریخته باشند در جامه. || زوجه. || شیر. || پشتواره. || جای نمد از پشت اسب. || ناء پشت. || چادر که در آن چیزی کرده و بسته باشند. || بتخفیف اللام فی اللغه الصفه، یقال: کیف حالک؛ ای صفتک. و قد یطلق علی الزمان الذی انت فیه. سمی بها لانها تکون صفه لذی الحال. کذا فی الهدایه حاشیه الکافیه و جمع الحال، الاحوال. و الحاله ایضاً بمعنی الصفه و فی اصطلاح الحکماء هی کیفیه مختصه بنفس او بذی نفس و ما شأنها ان تفارق و تسمی بالحاله ایضاً. کذا یفهم من المنتخب و بحر الجواهر و یجی ء فی بیان الکیفیات النفسانیه ما یوضح الحال. و فی اصطلاح الاطباء یطلق علی اخص من هذا. و فی بحر الجواهر: الاحوال تقال باصطلاح العام علی کل عارض و باصطلاح الخاص للاطباء علی ثلثه اشیاء فقط. الاول الصحه و الثانی المرض و الثالث الحاله المتوسطه بینهما فلاتکون العلامات و الاسباب بهذا الاصطلاح من الاحوال - انتهی. قوله: علی کل عارض؛ ای مفارق اذ الراسخ فی الموضوع یسمی ملکه لا حا کما یجی ء. و الحاله الثالثه و یسمّی بالحاله المتوسطه ایضاً عندهم، هی الحاله التی لاتوجد فیها غایه الصحه و لا غایه المرض، کما وقع فی بحر الجواهر ایضاً و یجی ء فی لفظ الصحه. و فی اصطلاح المتکلمین یطلق لفظ الحال علی ما هو صفه لموجود لا موجوده و لا معدومه. فقید الصفه یخرج الذوات. فانها امور قائمه بانفسها. فهی اما موجوده او معدومه. و لاتکون واسطه بینهما و المراد بالصفه ما یکون قائماً بغیره بمعنی الاختصاص الناعت فیدخل الاجناس و الفصول فی الاحوال. و الاحوال القائمه بذاته تعالی کالماهیه و القادریه عند من یثبتها. و قولهم لموجود، ای سواء کان موجوداً قبل قیام هذه الصفه او معه. فیدخل الوجود عند من قال بانه حال فهذا القید یخرج صفه المعدوم فانها معدومه فلاتکون حا. و المراد بصفه المعدوم الصفه المختصه به. فلایرد الاحوال القائمه بالمعدوم کالصفات النفسیه عند من قال بحالیتها. لایقال اذا کانت صفات المعدوم معدومه فهی خارجه بقید لا معدومه. فیکون قید لموجود مستدرکاً لانا نقول الاستدراک ان یکون القید الاول مغنیاً عن الاَخر دون العکس. نعم یرد علی من قال انها لا موجوده لا معدومه قائمه بموجود. و یجاب بان ذکره لکونه معتبراً فی مفهوم الحال لا للاخراج. و قولهم لا موجوده لیخرج الاعراض فانها متحققه باعتبار ذواتها و ان کانت تابعه لمحالها فی التحیز. فهی من قبیل الموجودات. و قولهم لا معدومه لیخرج السلوب التی تتصف بها الموجودات فانها معدومات لا احوال و اورد علیه الصفات النفسیه. فانها عندهم احوال حاصله للذوات حالَتّی وجودها و عدمها. و الجواب ان اللام فی قولهم لموجود لیس للاختصاص بل لمجرد الارتباط و الحصول. فلایضر حصولها للمعدوم ایضاً الا انها لاتسمی حا الا عند حصولها للموجود لیکون لها تحقق تبعی فی الجمله. فالصفات النفسیه للمعدومات لیست احوا الاّ اذا حصل تلک المعدومات فحینئذ تکون احوا. هذا علی مذهب من قال بأن المعدومات ثابت و متصف بالاحوال حال العدم و اما علی مذهب من لم یقل بثبوت المعدوم او قال به و لم یقل باتصافه بالاحوال فالاعتراض ساقط من اصله. و قد یفسر الحال بأنه معلوم یکون تحققه بغیره و مرجعه الی الاول فان التفسیرین متلازمان. التقسیم: الحال اما معلل ای بصفه موجوده قائمه بما هو موصوف بالحال کما یعلل المتحرکیه بالحرکه الموجوده القائمه بالمتحرک و یعلل القادریه بالقدره. و اما غیرمعلل و هو بخلاف ما ذکر فیکون حا ثابتاً للذات لا بسبب معنی قائم به، نحو الاسودیه للسواد و العرضیه للعلم و الجواهریه للجوهر. و الوجود عند القائل بکونه زائداً علی الماهیه فان هذه احوال لیس ثبوتها لمحالها بسبب معانٍ قائمه بها. فان قلت جوز ابوهاشم تعلیل الحال بالحال فی صفاته تعالی فکیف اشترط فی عله الحال المعلل ان تکون موجوده قلت لعل هذا الاشتراط علی مذهب غیره. فائده: الحال اثبته امام الحرمین او و القاضی من الاشاعره و ابوهاشم من المعتزله و بطلانه ضروری. لان الموجود ما له تحقق. و المعدوم ما لیس کذلک. و لا واسطه بین النفی و الاثبات ضروره فان ارید نفی ما ذکرنا من انّه لا واسطه بین النفی و الاثبات فهو سفسطه. و ان ارید معنی آخر بأن یفسر الموجود مث بما له تحقق اصالهً و المعدوم بما لا تحقق له اص فیتصور هناک واسطه هی ما یتحقق تبعاً فیصیر النزاع لفظیاً. و الظاهر هو انهم وجدوا مفهومات یتصور عُروض الوجود لها بأن یحاذی بها امر فی الخارج فسموا تحققها وجوداً و ارتفاعها عدماً. و وجدوا مفهومات لیس من شأنها ذلک کالامور الاعتباریه التی یسمیها الحکماء معقولات ثانیه. فجعلوها لا موجوده و لا معدومه. فنحن نجعل العدم للوجود سلب الایجاب و هم یجعلونه عدم ملکه. کذا قیل. و قد ظهر بهذا التأویل ایضاً انّ النزاع لفظی. و ان شئت زیاده التحقیق فارجع الی شرح المواقف و حاشیته للمولوی عبدالحکیم فی مقدمه الامور العامه و اخیرها. و فی اصطلاح الاصولیین یطلق علی الاستصحاب. کما یجی ء فی محله و فی اصطلاح السالکین هو ما یرد علی القلب من طرب او حزن او بسط او قبض. کذا فی سلک السلوک و فی مجمع السلوک، و تسمّی الحال بالوارد ایضاً. و لذا قالوا لا ورد لمن لا وارد له. احوال کار دل است که فرودمی آید به دل سالک از صفای اذّکار، یعنی احوال تعلق به دل دارد نه به جوارح. و آن معنی است که از عالم غیب بعد حصول صفای اذّکار در دل پدید آید. پس احوال ازجملهء مواهب بود. و مقامات ازجملهء مکاسب باشد. و قیل حال معنی باشد که از حق سبحانه و تعالی بدل پیوندد. و یا بتکلف توان آورد چون برود. و بعضی مشایخ حال را بقا و دوام گویند، چه اگر موصوف بصفت بقا نباشد حال نبود، لوائح باشد و هنوز صاحب آن بحال نرسیده است. نبینی که محبت و شوق و قبض و بسط جمله احوالند. اگر دوام نباشد نه محب محب باشد و نه مشتاق مشتاق و تا حال بنده را صفت نگردد اسم آن بر وی واقع نشود. و بعضی حال را دوام و بقا نگویند، کما قال الجنید: الحال نازله تنزل بالقلب و لاتدوم. و فی الاصطلاحات الصوفیه لکمال الدین: الاحوال هی المواهب الفائضه علی العبد من ربه. اما وارده علیه میراثاً للعمل الصالح المزکّی للنفس المصفّی للقلب. و امّا نازله من الحق تعالی امتناناً محضاً. و انّما سمیت الاحوال احوا لحول العبد بها من الرسوم الخلقیه و درکات البعد الی الصفات الحقّیه و درجات القرب و ذلک هو معنی التّرقّی. || و فی اصطلاح النحاه یطلق علی لفظ یدل علی الحال بمعنی الزمان الذی انت فیه وضعاً، نحو: انّی لیحزننی ان تذهبوا به.(5) صیغته صیغه المستقبل بعینها. و علی لفظ یبیّن هیئه الفاعل او المفعول به لفظاً او معنی علی ما ذکره ابن الحاجب فی الکافیه. و المراد بالهیئه، الحاله اعمّ من ان تکون محققه کما فی الحال المحقّقه او مقدره کما فی الحال المقدره. و ایضاً هی اعمّ من حال نفس الفاعل او المفعول او متعلقهما مث، نحو: جائنی زید قائماً ابوه. لکنه یشکل بمثل جاء زید و الشمس طالعه. الا ان یقال الجمله الحالیه تتضمن بیان صفه الفاعل. ای مقارنته بطلوع الشمس و ایضاً هی اعم من ان تدوم الفاعل او المفعول او تکون کالدائم لکون الفاعل او المفعول موصوفاً بها غالباً کما فی الحال الدائمه و من ان تکون بخلافه کما فی الحال المنتقله. و لابدّ من اعتبار قید الحیثیه المتعلقه بقوله یبین ای یبیّن هیئه الفاعل او المفعول به من حیث هو فاعل او مفعول. فبذکر الهیئه خرج ما یبیّن الذّات کالتمییز و باضافتها الی الفاعل و المفعول به یخرج ما یبیّن هیئه غیرهما، کصفه المبتدأ، نحو زید العالم اخوک و بقید الحیثیه خرج صفه الفاعل او المفعول فانها تدلّ علی هیئه الفاعل او المفعول مطلقاً لا من حیث انه فاعل او مفعول. ا لاتری انهما لو انسلخا عن الفاعلیه و المفعولیه و جعلا مبتدأً و خبراً او غیر ذلک کان بیانها لهیئتهما بحاله. و هذا التردید علی سبیل منع الخلو لا الجمع. فلایخرج منه، نحو ضرب زید عَمْراً راکبین. و المراد بالفاعل و المفعول به اعم من ان یکون حقیقهً او حکماً فیدخل فیه الحال عن المفعول معه لکونه بمعنی الفاعل او المفعول به و کذا عن المصدر، مثل ضربت الضرب شدیداً فانه بمعنی احدثت الضرب شدیداً. و کذا عن المضاف الیه، کما اذا کان المضاف فاع و مفعو یصح حذفه و قیام المضاف الیه مقامه. فکأنه الفاعل او المفعول، نحو: بل نتبع مله ابراهیم حنیفاً. اذ یصح ان یقال بل نتبع ابراهیم حنیفاً. او کان المضاف فاع او مفعو و هو جزء المضاف الیه فکان الحال عنه هو الحال عن المضاف و ان لم یصح قیامه مقامه کمصبحین فی قوله تعالی: انّ دابر هؤلاءِ مقطوع مصبحین(6) فانه حال عن هؤلاءِ باعتبار ان دابر المضاف الیه جزئه و هو مفعول ما لم یسمّ فاعله باعتبار ضمیره المستکنّ فی المقطوع و لایجوز وقوع الحال عن المفعول فیه و له لعدم کونهما مفعولین لا حقیقهً و لا حکماً. اعلم انه جوز البعض وقوع الحال عن المبتدأ کما وقع فی چلبی التلویح. و جوز المحقق التفتازانی و السید الشریف وقوع الحال عن خبر المبتدأ. و قد صرّح ��ی هدایه النحو انّه لایجوز الحال عن فاعل کان. فعلی مذهبهم هذا الحدّ لایکون جامعاً و الظاهر ان مذهب ابن الحاجب مخالف لمذهبهم و لذا جعل الحال فی زید فی الدار قائماً عن ضمیر الظرف لا من زید المبتدأ و جعل الحال فی هذا زید قائماً عن زید باعتبار کونه مفعو لاُشیر او انبّه المستنبطین من فحوی الکلام و قوله لفظاً او معنی ای سواءٌ کان الفاعل و المفعول لفظیّاً بأن یکون فاعلیه الفاعل و مفعولیه المفعول باعتبار لفظ الکلام و منطوقه من غیر اعتبار امر خارج یفهم من فحوی الکلام سواء کانا ملفوظین حقیقه نحو: ضربت زیداً قائماً، او حکماً نحو: زید فی الدّار قائماً فانّ الضمیر المستکن فی الظرف ملفوظ حکماً او معنویاً بأن یکون فاعلیه الفاعل و مفعولیه المفعول باعتبار معنی یفهم من فحوی الکلام، نحو: هذا زید قائماً فانّ لفظ هذا یتضمن الاشاره و التنبیه ای اُشیر او اُنبه الی زید قائماً. التقسیم: تنقسم الحال باعتبارات: الاوّل انقسامها باعتبار انتقال معناها و لزومه الی قسمین منتقله. و هو الغالب. و ملازمه و ذلک واجب فی ثلاث مسائل احدیها الجامده الغیرالمأوله بالمشتق نحو هذا مالک ذهباً. و هذه جبتک خزاً و ثانیتها المؤکده، نحو: ولّی مدبراً. و ثالثتها التی دلّ عاملها علی تجدد صاحبها، نحو: و خلق الانسان ضعیفاً.(7) و تقع الملازمه فی غیر ذلک بالسماع و منه قائماً بالقسط اذا اُعرب حا. و قول جماعه انها مؤکده وهم، لان معناها غیرمستفاد مما قبلها. هکذا فی المغنی. الثانی انقسامها بحسب التبیین و التوکید الی مبینه و هو الغالب و تسمی مؤسسه ایضاً و الی مؤکده و هی التی یستفاد معناها بدونها و هی ثلاث: مؤکده لعاملها، نحو: ولّی مدبراً. و مؤکده لصاحبها، نحو: جاء القوم طراً و نحو: لاَمن من فی الارض کُلُّهم جمیعاً.(8) و مؤکّده لمضمون جمله، نحو: زید ابوک عطوفاً و اهمل النحاه المؤکده بصاحبها و مثل ابن مالک و ولده بتلک الامثله للمؤکده لعاملها و هو سهو. هکذا فی المغنی. قال المولوی عصام الدّین الحال الدائمه ما تدوم ذاالحال او تکون کالدائم له و المنتقله بخلافها و قد سبق الیه الاشاره فی بیان فوائد قیود التعریف. و صاحب المغنی سماها ای الحال الدائمه بالملازمه. الاّ انّ ظاهر کلامهما یدلّ علی انها تکون دائمه لذی الحال لا ان تکون کالدائمه له فلیس فیما قالا مخالفه کثیره اذ یمکن التوفیق بین کلامیهما بأن یراد باللزوم فی کلام صاحب المغنی اعم من اللزوم الحقیقی و الحکمی فعلم من هذا ان المنتقله مقابله للدائمه و ان المؤکدّه قسم من الدائمه مقابله للمؤسسه. و منهم من جعل المؤکده مقابله للمنتقله فقد ذکر فی الفوائدالضیائیه انّ الحال المؤکده مطلقاً هی التی لاتنتقل من صاحبها مادام موجوداً غالباً بخلاف المنتقله و هی قید للعامل بخلاف المؤکده - انتهی. و قال الشیخ الرّضی: الحال علی ضربین منتقله و مؤکده و لکل منهما حد لاختلاف ماهیتهما. فحدّ المنتقله جزء کلام یتقید بوقت حصول مضمونه تعلق الحدث بالفاعل او المفعول و ما یجری مجراهما و بقولنا جزء کلام تخرج الجمله الثانیه فی رکب زید و رکب مع رکوبه غلامه، اذا لم تجعلها حا و بقولنا بوقت حصول مضمونه، یخرج، نحو: رجع القهقری لانّ الرجوع یتقید بنفسه لا بوقت حصول مضمونه و قولنا تعلق الحدث فاعل یتقید و یخرج منه النعت فانه لایتقید بوقت حصوله ذلک التعلق و تدخل الجمله الحالیه عن الضمیر لافادته تقید ذلک التعلق و ان لم یدلّ علی هیئه الفاعل و المفعول و قولنا و ما یجری مجراهما یدخل فیه الحال عن الفاعل و المفعول المعنویین و عن المضاف الیه و حد المؤکده اسم غیر حدث یجی ء مقرراً لمضمون جمله و قولنا غیر حدث احتراز عن نحو: رجع رجوعاً - انتهی حاصل ما ذکره الرّضی. و فی غایه التحقیق ما حاصله انهم اختلفوا فمنهم من قال لا واسطه بین المنتقله و المؤکده فالمؤکده ما تکون مقرّره لمضمون جمله اسمیه او فعلیه و المنتقله ما لیس کذلک. و منهم من اثبت الواسطه بینهما فقال: المنتقله متجدده لاتقرر مضمون ماقبلها سواء کان ماقبلها مفرداً او جمله اسمیه او فعلیه و المؤکده تقرر مضمون جمله اسمیه. و الدائمه تقرر مضمون جمله فعلیه - انتهی. الثالث انقسامها بحسب قصدها لذاتها و التوطئه بها الی قسمین: مقصوده و هو الغالب و موطئه و هی اسم جامد موصوف بصفه هی الحال فی الحقیقه بأن یکون المقصود التقیید بها لا بموصوفها فکأن الاسم الجامد وطأ الطریق لما هو حال فی الحقیقه، نحو قوله تعالی: انا انزلناه قرآناً عربیاً(9). و نحو: فتمثل لها بشراً سویاً(10). فان القرآن و البشر ذکرا لتوطئه ذکر عربیاً و سویاً و تقول جائنی زید رج محسناً فما قیل القول بالموطئه انما یحسن اذا اشترط الاشتقاق و اما اذا لم یشترط فینبغی ان یقال فی: جائنی زید رج بهیاً انهما حالان مترادفان لیس بشی ء. الرابع انقسامها بحسب الزمان الی ثلاثه اقسام: مقارنه و تسمی الحال المحققه ایضاً و هو الغالب، نحو: هذا بعلی شیخاً و مقدره و هی المستقبله، نحو: فادخلوها خالدین،(11) ای مقدری الخلود و نحو: بشرناه باسحق نبیاً،(12) ای مقدراً نبوته. و محکیه و هی الماضیه، نحو: جاء زید امس راکباً. الخامس انقسامها باعتبار تعددها و اتحاد ازمنتها و اختلافها الی المتوافقه و المتضاده فالمتوافقه هی الاحوال التی تتحد فی الزمان و المتضاده ما لیس کذلک. السادس انقسامها باعتبار وحده ذی الحال و تعدّده الی المترادفه و المتداخله. فالمترادفه هی الاحوال التی صاحبها واحد و المتداخله ما لیس کذلک بل یکون الحال الثانیه من ضمیر الحال الاولی. و فی الارشاد: یجوز تعددالحال متوافقه سواء کانت مترادفه او متداخله و کذا متضاده مترادفه لا غیر. فالمتوافقه المتداخله، نحو: جائنی زید راکباً قارئاً علی ان یکون قارئاً حا من ضمیر راکباً فان جعلت قارئاً حا من زید یصیر هذا مثا للمتوافقه المترادفه. و المتضاده المترادفه، نحو: رأیت زیداً راکباً ساکناً. فائده: ان کان الحالان مختلفتین فالتفریق واجب، نحو: لقیته مصعداً منحدراً، ای لقیته و انا مصعد و هو منحدر او بالعکس. و ان کانتا متفقتین فالجمع اولی، نحو: لقیته راکبین او لقیت راکباً زیداً راکباً او لقیت زیداً راکباً راکباً. قال الرّضی: ان کانتا مختلفتین فان کان قرینه یعرف بها صاحب کل واحده منهما جاز وقوعهما کیف کانتا، نحو: لقیت هنداً مصعداً منحدرهً. و ان لم تکن فالاولی ان یجعل کل حال بجنب صاحبه، نحو: لقیت منحدراً زیداً مصعداً و یجوز علی ضعف ان یجعل حال المفعول بجنبه و یؤخر حال الفاعل. کذا فی العباب. فائده: یجتمع الحال و التمییز فی خمسه امور، الاوّل الاسمیّه و الثانی التنکیر و الثالث کونهما فضله و الرابع کونهما رافعین للابهام و الخامس کونهما منصوبین. و یفترقان فی سبعه امور، الاوّل ان الحال قد تکون جملهً و ظرفاً و جارّاً و مجروراً و التمییز لایکون الاّ اسماً. و الثانی ان الحال قد یتوقف معنی الکلام علیها، نحو: و لاتقربوا الصلوه و انتم سُکاری،(13)بخلاف التمییز. الثالث ان الحال مبینه للهیئات و التمییز مبین للذوات. الرابع ان الحال قد تتعدّد بخلاف التمییز. الخامس انّ الحال تتقدم علی عاملها اذا کان فع متصرفاً او وصفاً یشبهه بخلاف التمییز علی الصحیح. السادس ان الحال توکد لعاملها بخلاف التمییز. السّابع ان حق الحال الاشتقاق و حق التمییز الجمود. و قد یتعاکسان فتقع الحال جامده، نحو: هذا مالک ذهباً. و التمییز مشتقّاً. نحو: لله درُّه فارساً. و کثیر منهم یتوهم ان الحال الجامده لاتکون الا مأوّله بالمشتق و لیس کذلک. فمن الجوامد الموطئه کما مرّ و منهما ما یقصد به التشبیه، نحو: جائنی زید اسداً، ای مثل اسد و منها الحال فی بعت الشاه شاهً و درهماً و ضابطته ان تقصد التقسیط فتجعل لکل جزء من اجزاء المتجزی قسطاً و تنصب ذلک القسط علی الحال و تأتی بعده بجزء تابع بواو العطف او بحرف الجر، نحو: بعت البرّ قفیزین بدرهم. کذا فی الرضی و العباب. و منها المصدر المأول بالمشتق، نحو: اتیته رکضاً، ای راکضاً و هو قیاس عند المبرد فی کل ما دلّ علیه الفعل و معنی الدلاله انّه فی المعنی من تقسیمات ذلک الفعل و انواعه نحو اتانا سرعه و رجله. خلافاً لسیبویه، حیث قصره علی السماع. و قد تکون غیرمصدر علی ضرب من التأویل بجعله بمعنی المشتق، نحو: جاء البرّ قفیزین و منه ما کرّر للتفصیل، نحو: بیّنت حسابه باباً باباً، ای مفص باعتبار ابوابه و جاء القوم ثلاثهً ثلاثهً، ای مفصلین باعتبار هذا العدد و نحو: دخلوا رج فرج او ثم رج، ای مرتبین بهذا الترتیب و منه کلمته فاه الی فی و بایعته یداً بید - انتهی. و الحال فی اصطلاح اهل المعانی هی الامر الداعی الی التکلم علی وجه مخصوص، ای الداعی الی ان یعتبر مع الکلام الذی یؤدی به اصل المعنی خصوصیه ما هی المسماه بمقتضی الحال مث کون المخاطب منکراً للحکم حال یقتضی تأکید الحکم و التأکید مقتضاها و فی تفسیر التکلم الذی هو فعل اللسان بالاعتبار الذی هو فعل القلب مسامحه مبالغه فی التنبیه علی ان التکلم علی الوجه المخصوص انما یعد مقتضی الحال اذا اقترن بالقصد و الاعتبار حتی اذا اقتضی المقام التأکید. و وقع ذلک فی کلام بطریق الاتفاق لایعد مطابقاً لمقتضی الحال و فی تقیید الکلام بکونه مؤدیاً لاصل المعنی تنبیه علی ان مقتضیات الاحوال تجب ان تکون زائده علی اصل المعنی و لایرد اقتضاء المقام التجرّد عن الخصوصیات لان هذا التجرد زائد علی اصل المعنی. و هذا هو مختار الجمهور. و الیه ذهب صاحب الاطول فقال: مقتضی الحال هو الخصوصیات و الصفات القائمه بالکلام. فالخصوصیه من حیث انها حال الکلام و مرتبط به مطابق لها من حیث انها مقتضی الحال و المطابق و المطابق متغایران اعتباراً علی نحو مطابقه نسبه الکلام للواقع. و علی هذا النحو قولهم: علم المعانی، علم یعرف به احوال اللفظ العربی التی بها یطابق اللفظ مقتضی الحال ای یطابق صفه اللفظ مقتضی الحال. و هذا هو المطابق بعبارات القوم حیث یجعلون الحذف و الذکر الی غیر ذلک معلله بالاحوال و لذا یقول السکاکی الحاله المقتضیه للذکر و الحذف و التأکید الی غیر ذلک فیکون الحال هی الخصوصیه و هو الالیق بالاعتبار لان الحال عند التحقیق لاتقتضی الاّ الخصوصیات دون الکلام المشتمل علیها. کما ذهب الیه المحقق التفتازانی حیث قال فی شرح المفتاح: الحال هو الامر الدّاعی الی کلام مکیف بکیفیه مخصوصه مناسبه و قال فی المطول مقتضی الحال عند التحقیق هو الکلام المکیّف بکیفیّه مخصوصه و مقصوده اراده المحافظه علی ظاهر قولهم هذا الکلام مطابق لمقتضی الحال فوقع فی الحکم بأن مقتضی الحال هو الکلام الکلی و المطابق هو الکلام الجزئی للکلی علی عکس اعتبار المنطقیین من مطابقه الکلی للجزئی فعدل عما هو ظاهر المنقول و عما هو المعقول و ارتکب التکلف المذکور. فائده: قال المحقق التفتازانی الحال و المقام متقاربان بالمفهوم و التغایر بینهما بالاعتبار. فان الامر الداعی مقام باعتبار توهم کونه مح لورود الکلام فیه علی خصوصیه. و حال باعتبار توهم کونه زماناً له و ایضاً المقام یعتبر اضافته فی اکثر الاحوال الی المقتضی بالفتح اضافه لامیّه فیقال مقام التأکید و الاطلاق و الحذف و الاثبات و الحال الی المقتضی بالکسر اضافه بیانیّه فیقال حال الانکار و حال خلو الذهن و غیر ذلک ثم تخصیص الامر الداعی باطلاق المقام علیه دون المحل و المکان و الموضع اما باعتبار ان المقام من قیام السوق بمعنی رواجه فذلک الامر الداعی مقام التأکید مث، ای محلّ رواجه او لانه کان من عادتهم القیام فی تناشد الاشعار و امثاله فاطلق المقام علی الامر الداعی لانهم یلاحظونه فی محل قیامهم و قال صاحب الاطول الظاهر انهما مترادفان اذ وجه التسمیه لایکون داخ فی مفهوم اللفظ حتی یحکم بتعدّد المفهوم بالاعتبار و لذا حکمنا بالترادف و هیهنا ابحاث تطلب من الاطول و المطول و حواشیه. (کشاف اصطلاحات الفنون). || در کیفیات نفسانیه، آنچه سریع الزوال بود حال گویند و آن چیزی که بطی ءالزوال است ملکه خوانند. (خواجه نصیرالدین طوسی، اساس الاقتباس ص44). || طرب. وجد. نشاط: مجلس حال؛ مجلس طرب. به اصطلاح فارسیان بمعنی رقص و وجد. (غیاث اللغات) : عیشی است مرا با تو چونانکه نیندیشی حالی است مرا با تو چونانکه نپنداری عیشم نبود بی تو در غیبت و در حضرت حالم نبود بی تو در مستی و هشیاری. منوچهری. بکاویدمی چشمهء وجد و حال روان گشتی از چشمه آب زلال. نزاری قهستانی (دستورنامه چ شوروی ص69). || در اصطلاحات صوفیه گاهی بمعنی حراره و کخ کخ (یعنی قول و تصنیف) آید. (لغت نامهء اسدی). || و الحال عند اهل الحق معنیً یرد علی القلب من غیر تصنع و لا اجتلاب و لا اکتساب من طرب او حزن او قبض او بسط، او هیأه و یزول بظهور صفات النفس سواء یعقبه المثل او لا، فاذا دام و صار ملکاً یسمی مقاماً، فالاحوال مواهب و المقامات مکاسب و الاحوال تأتی من عین الجود و المقامات تحصل ببذل المجهود. (تعریفات جرجانی ص55). هو ما یرد علی القلب من غیر تعمد و لا اجتلاب و من شرطه ان یزول و یعقبه المثل و ان یبقی و لایعقبه المثل. فمن اعقبه المثل قال بدوامه، و من لم یعقبه المثل قال بعدم دوامه (؟) و قد قیل الحال تغیر الاوصاف علی العبد. (تعریفات، اصطلاحات صوفیه ص177) : بیا ساقی آن می که حال آورد کرامت فزاید کمال آورد بمن ده که بس بی دل افتاده ام وز این هر دو بی حاصل افتاده ام.حافظ. زاهد ظاهرپرست از حال ما آگاه نیست در حق ما هرچه گوید جای هیچ اکراه نیست. حافظ. || بعضی از علمای کلام عجایب فنّ کلام را سه میشمارند: قول به طفره از نظام (شهرستانی ص38) و قول به احوال از ابوهاشم جبائی (شهرستانی ص57) و قول به کسب از ابوالحسن اشعری. (شهرستانی صص68-69). و یکی از شعرا در این باب گفته است : مما یقال و لا حقیقه تحته معقوله تدنو الی الافهام. الکسب عند الاشعری و الحال عند الهاشمی [ ظ: البهشمی ] و طفره النظام. (منهاج السنه ج1 ص127). || حالِ؛ حوصلهء. دماغِ. رویِ. برگِ: حال این کار را ندارم؛ مهیایِ آن ن��ستم. حوصلهء آنرا ندارم. دماغ آنرا ندارم. || (اصطلاح نحو) حال نکره ایست منصوب و مشتق که بعد از تمام بودن ترکیب کلام از جهت لفظ برای بیان هیئت ذوالحال هنگام صدور فعل آید، چون: عاد القائد من الحرب ظافراً و ذوالحال، یا فاعل است یا مفعول، خواه لفظی باشد مانند: وقف العالم خاطباً و شربت الماء صافیاً، و خواه معنوی مانند: یلذ لی صوغ الکلام فصیحاً و سرّنی قدوم الصدیق. و ذوالحال باید معرفه باشد چه ذوالحال محکوم علیه است و محکوم علیه باید معلوم باشد تا از حکم فائده بدست آید. و هرگاه مفید فائده باشد میتواند نکره آید مانند نکره بودن مبتدا هنگامی که مفید فایده است و مسوّغات نکره بودن ذوالحال مانند مسوغات نکره بودن مبتداست، چون: جاءنی راکباً رجل وَ القَ رجل کریم مبتسماً، و این مانند آنست که بگویی فی الدار رجل یا رجل کریم فی الدار و شرط است در حال که نکره باشد، و هرگاه معرفه آید باید به نکره تأویل گردد، مانند: جاء الرسول وحده؛ یعنی جاء الرسولُ منفرداً. و در بیشتر موارد حال مشتق است و اگر لفظ جامد بر هیئتی دلالت کند جائز است حال واقع شدن آن، خواه به مشتق تأویل گردد مانند کرّ زیدٌ اسداً، یعنی شجاعاً و خواه تأویل نگردد مانند لبست خاتمی ذهباً. اقسام حال و ارتباط حال با ذوالحال: حال حکمی است بر ذوالحال مانند خبر که حکمی است بر مبتدا و در این صورت حال باید با ذوالحال مربوط باشد. اصل در حال مفرد بودن آن است ولی گاهی جمله یا شبه جمله (ظرف و مجرور) نیز حال واقع میشود، و ارتباط حال و ذوالحال در این موارد بدین قرار است: 1- هرگاه حال مفرد یا شبه جمله (ظرف و مجرور) باشد بوسیلهء ضمیر با ذوالحال مربوط میشود، چون: اقبل الشاعر منشداً و جاءَ الامیر بین رجاله و سار فی موکبه. 2- هرگاه حال جملهء اسمیه باشد ارتباط آن با واو یا با ضمیر و واو هر دو است، چون: سهرت و الناس نائمون و تکلم الخطیب و هو واقف. تبصره: این واو را واو حال یا واو ابتدا گویند و ضابط آن چنان است که بتوان بجای واو «اذ» قرار داد، چنانکه گویی: سافرت و الشمس طالعه؛ ای سافرت اذ الشمس طالعه. 3- هرگاه حال جملهء فعلیه و فعل آن ماضی مثبت باشد به «واو» و «قد» مربوط گردد، چون: جاء الرسول و قد اسرع. 4- هرگاه حال جملهء فعلیه بود و فعل آن ماضی منفی به «ما» باشد حتماً باید به «واو» مقترن شود، چون: قام الخطیب و ما فاه ببنت شفه. 5- هرگاه حال جملهء فعلیه و فعل آن مضارع مثبت بود به ضمیر تنها مربوط شود، چون: اقبل الصدیق یبشر القوم. 6- هرگاه مضارع منفی باشد به ضمیر یا به «واو» و «ضمیر» هر دو مربوط شود، چون: قمت لاابالی و ادبت المذنب و لم اشفق. حال خواه مفرد باشد و خواه جمله ممکن است متعدد آید، چون: جاء زیدٌ راکباً مبتسماً و جاءَ عمرو یرکض و راءَ ابیه �� هو فرحٌ. رُتبهء حال و ذوالحال: حال باید از ذوالحال مؤخر باشد ولی در سه مورد واجب است بر ذوالحال مقدم گردد: 1- هرگاه ذوالحال نکرهء محضه باشد(14) «و نکرهء محضه آنست که مضاف نباشد و بعد از نفی و استفهام قرار نگرفته باشد»، چون: قدم مسرعاً رجل و رأیت رابضاً اسداً. 2- هرگاه ذوالحال محصور باشد، چون: ماسافر ماشیاً الاّ ابوک. 3- هرگاه ذوالحال اضافه به ضمیری شود که عود به متعلق آن میکند، چون: جاء یأخذ بثار کلیب اخوه و سار یُدیر الباخرهَ ربّانُها. و در سه مورد باید حال از ذوالحال مؤخّر باشد: 1- هرگاه حال محصور باشد، چون: مانرسل الرسل الامبشرین. 2- هرگاه جمله مرتبط به واو باشد، چون: جاءنی الغلامُ و هو یحمل البشری. 3- هرگاه ذوالحال به اضافه یا حرف جر مجرور باشد، چون: عجبت من ذهاب الامیر ماشیاً و مررت بهندٍ جالسه. و در غیر این موارد تقدیم حال بر ذوالحال و تأخیر آن از این جائز است، چون: زرت الحَیّ عامراً و زُرَت عامراً الحَیّ. عامل حال: دو قسم است، لفظی، و آن فعل یا شبه فعل است. و معنوی، و آن چیزی است که متضمن معنی فعل باشد، مانند: 1- اسم اشاره، چون: هذا صدیقک مقب. 2- ظرف، چون: زیدٌ عندک ضیفاً. 3- جار و مجرور، چون: زیدٌ فی الدار نائماً. 4- حروف تمنی، چون: لیته عندنا ناز. 5- حروف ترجی، چون: لعلّ زیداً الینا قادماً. 6- حروف تشبیه، چون: کأنه البدر طالعاً. 7- حروف تنبیه، چون: ها انّه الخطیب مصقعاً. 8- حروف ندا، چون: یا زیدُ هاجماً. بعد از استفهام نیز اسمهائی آمده است که منصوب و حال میباشد، چون: من ذا بالباب واقفاً؟ و ما شأنک قائماً. رتبهء حال یا عامل آن: حال باید از عامل خود متأخر باشد جز در موردی که حال صدارت طلب باشد و در این صورت واجب است بر عامل خود مقدم شود، چون: کیف عاد اخوک. و جایز است تقدم آن بر عامل خود هرگاه عامل فعل متصرف یا صفتی غیر افعل التفضیل باشد، چون: باسماً قدم الزائر و بریئاً اخوک محبوس. تبصره: در مواردی که تأخیر حال از ذوالحال واجب بود تقدیم حال برعامل آن در آن موارد ممنوع است. موارد حذف عامل حال: واجب است حذف عامل حال در سه مورد (بنابر قیاس): 1- در موردی که حال سدِّ مسدِّ خبر باشد، چون: ضربی العبد مسیئاً. 2- هرگاه حال مؤکّدِ مضمون جمله باشد، چون: زیدٌ ابوکَ عطوفاً. 3- هرگاه در مورد توبیخ بوده و فعل، بدل از لفظ آید چون: أ متکلماً و قد سیر بالنعش. - آشفته حال؛ شوریده حال. پریشان : وضعی چنان که درخور حسنش نمیرود آشفته حال را نبود معتبر سخن.سعدی. - ارباب حال؛ صاحبان حال و جذبه : نتوان به قیل و قال ز ارباب حال شد منعم نمی شود کسی از گفتگوی گنج.صائب. - از حال رفتن؛ مغشی علیه شدن. بیهوش گردیدن. - از حال شدن (بشدن)؛ از حال رفتن. بیهوش شدن : یک خریطه همه بر در زده و آنرا بگشاد استادم یک دو فصل بخواند و از حال بشد. (تاریخ بیهقی ص553). سر حسنک را دیدم... من از حال بشدم. (تاریخ بیهقی). - از حال گردیدن (بگردیدن)؛ تغوّل. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). استحاله؛ از حال بگردیدن آب. اُسون. تسنی. اجون. اَجَن. - از حال گشتن؛ تغییر حال دادن. تغیر. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) : شیرخواران رزان را ببریدند گلو تا رزان تافته گشتند و بگشتند از حال. فرخی. همین بس است که گیرد زبان و حال بگردد فصاحت سخن عشق نحو و صرف ندارد. نعمت خان عالی. - از حالی بحالی گردنده؛ عاتک. (منتهی الارب). - از حالی بحالی گشتن؛ تغییر یافتن : اگرچه شب بپوشد روی صورت نگردد صورت از حالی بحالی.ناصرخسرو. - بحال آمدن؛ افاقه یافتن. - بحال آوردن؛ بهوش آوردن. - بدحال؛ بیماری نزدیک بمرگ. - بد حال و روز؛ بی برگ و نوا. فقیر. گرفتار بدبختی. - برگشته حال؛ متغیرحال : سگی شکایت ایام با سگی میگفت نبینیَم که چه برگشته حال و مسکینم.سعدی. - بهر حال، بهرحالی؛ در هر وقت. در هر حال. در هر صورت : فرزند همان کند بهر حال کز مادر خویش و از پدر دید.؟ اگر نادان بگیرد جای دانا بهر حالی نباشد جز محالی.ناصرخسرو. - بی حال؛ سست در کارها. کاهل. - بی حال شدن؛ بی هوش شدن. از خود رفتن. غشی کردن. مغشی علیه شدن. مغمی علیه شدن. از هوش بشدن. - بی حالی؛ سستی در کارها. کاهلی. - پریشان حالی؛ وضع آشفته : دوست آن باشد که گیرد دست دوست در پریشان حالی و درماندگی.(گلستان). - پیروزحال؛ مظفر. موفق : چو پیروز بود آن نمونه ش بفال در این هم توان بود پیروزحال.نظامی. - حال آمدن؛ افاقه یافتن. - || فربه شدن پس از لاغری. - حال آوردن؛ بهوش آوردن. - || سخت زدن. - حال کردن؛ در تداول عوام، لذت بردن و التذاذ نرم و سبک از حسنی و جمالی یا از موسیقی و امثال آن. رجوع به حال کردن شود. - حالگاه، حالگه؛ میدان چوگان بازی، و این به های هوز صحیح است. (غیاث). - حال گردان؛ محوّل. محوّل الاحوال. رجوع به حال گردان شود. - حال و روز؛ از اتباع است. رجوع به بد حال و روز در همین ترکیب ها شود. - خوشحال؛ خوشنود. غاضف : اندوه فایده نمی کند خوشحال میباید بود. (انیس الطالبین نسخهء خطی مؤلف ص124). بذوق دریافت لقای شریف ایشان خوشحال میرفتم. (انیس الطالبین ص212). - در این حال؛ در این اثناء. در این هنگام. - درحال؛ فوراً. فوری. برفور. علی الفور. درزمان. فی الفور. درساعت : درحال آنچه گفتنی بود بگفتم و دل وی را خوش کردم. (تاریخ بیهقی). رقعه نوشتم و عذری خواستم... درحال سی دینار فرستاد که این را به بهای تن جامه بدهید. (سفرنامهء ناصرخسرو). بسیار نیکویی گفت و بنشاندش و هم درحال خلعت وزارت پوشانید. (تاریخ برامکه). ...(15) عاقل و زیرک، درحال استقبال کرد ع��مان بن ابی العاص را. (فارسنامهء ابن البلخی ص115). و نیزه بر سینهء شهرک زد و بکشت، و درحال کفار هزیمت شدند. (فارسنامهء ابن بلخی ص114). و چون فرودآمدند تا آسایشی دهند... گرد لشکر بهرام پدید آمد، درحال بندویه اپرویز را گفت: جامه و ساز خویش مرا ده. (فارسنامهء ابن بلخی ص101). و للیانوس درحال جان سپرد و هزیمت در آن لشکر افتاد. (فارسنامهء ابن بلخی ص71). هرکه از خدمت کاران خدمتی شایسته به واجب بکردی، درحال او را نواخت و انعام فرمودندی بر قدر خدمت. (نوروزنامه). روانه شد چو سیمین کوه درحال درافکنده بکوه، آواز خلخال.نظامی. درحال کور شد. داوری پیش قاضی بردند. (گلستان). عتاب آغاز کرد که درحال مرا بدیدی چراغ بکشتی، بچه معنی؟ (گلستان). درحال بفرمود منادی کردند. (مجالس سعدی). درازگوش خود را یافت و درحال آمد بسرور تمام. (انیس الطالبین ص108). - در هر حال؛ باری. بهر جهت. الحاصل. والحاصل. خلاصه. مخلّص. - دل از حال رفتن کسی را؛ ضعیف شدن دل. متأثر شدن از چیزی ترش چون سرکه و امثال آن. - دیگرگون (دگرگون) شدن حال؛ برگشتن حال. تغییر حال: ز فرّ باد فروردین جهان چون خلد رضوان شد همه حالش دگرگون شد همه رنگش دگرسان شد. امیرمعزی. - زبان حال؛ آنچه از وضع و چگونگی و ظاهر کسی توان دید از حقیقت که صاحب آن بزبان نگفته است : هر یک بزبان حال با هم گفتند جامی که بدست تست کج دار و مریز. (منسوب به خیام). دی کوزه گری بدیدم اندر بازار بر کوزهء گل همی لگد زد بسیار وآن گل بزبان حال با وی می گفت من همچو تو بوده ام گرامیم بدار. (منسوب به خیام). هر یک بزبان حال با من گفتند کو کوزه گر و کوزه خر و کوزه فروش؟خیام. نباتش هر زمانی از زبان حال میگوید کسی کآن ابر ما کم کرد گم باد از جهان نامش. خاقانی. چشمم بزبان حال گوید بی آنکه به اختیار گویم.سعدی. - شرح حال؛ سرگذشت. ترجمهء حال. - شوریده حال؛ پریشان حال. آشفته حال : ندانی که شوریده حالان مست چرا برفشانند در رقص دست؟(بوستان). بدان ماند اندرز شوریده حال که گویی به کژدم گَزیده منال.(بوستان). - صورت حال؛ وصف حال. ظاهر حال : از صورت حال خود بر این شکل دانی که چه آیدم همین یاد...کمال اسماعیل. هر غزلم نامه ایست صورت حالی در او نامه نوشتن چه سود چون نرود سوی دوست؟ سعدی. - ضعیف حال؛ سست حال : درویش ضعیف حال را در تنگی خشکسال مپرس. (گلستان). - ضعیف حالی؛ سستی. ضعف : مجنون ز ره ضعیف حالی بود از همه خواب و خورد خالی.نظامی. - فی الحال؛ درحال. فوراً : فی الحال این قطعه را به پاره ای کاغذ بنوشت... (مجالس سعدی). اگر درویش را گویند می باید مردن، فی الحال میرد. (انیس الطالبین نسخهء خطی مؤلف ص93). - قوی حال؛ نیرومند : تو بیکبار قوی حال کجا دریابی که ضعیفان غم�� بارکشان ستمند.سعدی. - کشف حال؛ پیدا کردن حقیقت امر : بنمایم اضداد و مکاید حُسّاد بدان رسید که در دست ناصرالدین شهید شد و چون کشف حال بفرمود پشیمان گشت و فائده نداشت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص357). - کلّ حال کسی را دیدن؛ در تداول عوام، سخت او را کوفتن. سخت او را مجروح کردن. سخت او را دشنام گفتن: سرما و باد، دیروز کل حال مرا دید؛ یعنی نهایت درجه در من اثر کرد، و مرا بیمار ساخت. - گشتن حال.؛ رجوع به از حال گشتن در همین ترکیب ها شود. - متغیرحال؛ برگشته حال. آشفته : چرا چنین متغیرحالی؟ (انیس الطالبین ص160). - مجلس حال؛ مجلس غنا و طرب. - مشوش حال؛ مضطرب : و خلق این موضع مشوش حال میگرداند. (انیس الطالبین نسخهء خطی مؤلف ص154). شبی مشوش حال بودم و ذوق خود را هیچ نیافتم. (انیس الطالبین ص115). - نگران حال؛ مشوش. مضطرب : همهء خلق نگران حال و حال نگران خدمت خواجه است. (انیس الطالبین ص215). - نیکوحال؛ غاضف. (منتهی الارب). - هم حال؛ کسی که دارای همان حالت باشد که دیگری. هم وضع. (1) - Condition. (2) - به احتمال قوی این کلمه «هال» است. (3) - شاید: هال. (4) - در نسخهء چاپی مصر: الطیر الاسود، و بی شک الطین است. (مرحوم دهخدا). (5)- قرآن 12/13. (6) - قرآن 15/66. (7)- قرآن 4/28. (8)- قرآن 10/99. (9) - قرآن 12/2. (10) - قرآن 19/17. (11)- قرآن 39/73. (12)- قرآن 37/112. (13)- قرآن 4/43. (14) - علت تقدیم حال بر ذوالحال اینست که به نعتی که ذوالنعت آن منصوب است مشتبه نشود، چون: رأیت رج راکباً، و در غیر مورد نصب نیز بر آن مورد حمل کرده اند طرداً للباب. (15) - مبتدا از اصل نسخه ساقط است.