حبیش

«لغت نامه دهخدا»

[حُ بَ] (اِخ) أعسم بن الحسن دمشقی نصرانی طبیب. او خواهرزاده و تلمیذ حنین بن اسحاق یکی از نقله و مترجمین کتب سریانی به عربی در دورهء خلافت مأمون عباسی است. حنین او را به خوبی ترجمه وصف میکرد و از منقولات وی خوشنودی مینمود(1) و او از جملهء برکشیدگان بنوالمنجم است و این خاندان او را مرفه میداشتند و به نقل تشویق و تحریص میکردند(2) و محمد بن اسحاق الندیم در فهرست گوید:
از خوشبختیهای حنین یکی این است که آنچه را حبیش بن الحسن الاعسم و عیسی بن یحیی و جز آنان نقل کرده اند همگی به حنین منسوب شده است و ما چون به فهرست کتب جالینوس که حنین ترجمه کرده مراجعه می کنیم می بینیم که منقولات حنین اکثر به سریانی بوده و گاهی نیز بعض نقلهای عربی دیگران را اصلاح یا تصفح کرده است -انتهی.(3)
و او راست: ترجمهء مقالهء اولی از اسماء الطبیهء جالینوس و اصل آن پنج مقاله بوده است آنچه را که ما یافتیم منقول به عربی مقالهء اولی است به ترجمهء حبیش اعسم(4).
تفسیر کتاب الماء و الهواء جالینوس که ترجمه آن از حنین است اصل آن سه مقاله بوده است و حنین دو مقالهء آن را به عربی ترجمه کرده و حبیش بن حسن تفسیر کرده است(5). نقل کتاب تشریح حیوان میت جالینوس، یک مقاله(6). نقل کتاب حیوان حیّ جالینوس، دو مقاله(7). نقل کتاب علم بقراط به تشریح از جالینوس، پنج مقاله(8). نقل کتاب علم ارسطوطالیس به تشریح از جالینوس، سه مقاله(9). نقل کتاب تشریح رحم جالینوس، یک مقاله. نقل کتاب الحاجه الی النبض جالینوس، یک مقاله(10). نقل کتاب الحرکه المجهوله لجالینوس، یک مقاله(11). کتاب آراء بقراط و افلاطون جالینوس، ده مقاله(12). نقل کتاب منافع الاعضاء جالینوس، نقل حبیش به عربی و اصلاح حنین، هفده مقاله. نقل کتاب الکیموس جالینوس به عربی، یک مقاله.(13) نقل کتاب ترکیب الادویه جالینوس، یک مقاله(14). نقل کتاب الریاضه بالکره الصغیرهء جالینوس، یک مقاله(15). نقل کتاب الحث علی تعلم الطب جالینوس.(16). نقل کتاب الاخلاق جالینوس، چهار مقاله(17). نقل کتاب فی انّ قوی النفس تابعه لمزاج البدن از جالینوس، یک مقاله(18). و ابن البیطار در مفردات من جمله در کلمهء سکبینج از او روایت می آورد. و کتاب الزیاده فی مسائل حنین. (ابن الندیم). و آن ترتیب و تتمیم کتاب «المسایل» از حنین بن اسحاق است(19). و کتاب اصلاح الادویه المسهله(20) و کتاب الادویه المفرده(21) و کتاب الاغذیه(22) و کتاب فی الاستسقاء(23) و مقاله فی النبض علی جهه التقسیم(24). و نیز او راست: ترجمهء تفسیر جالینوس از کتاب عهد بقراط به عربی. ترجمهء تفسیر جالینوس از کتاب الماء و الهواء بقراط. ترجمهء کتاب الحشایش دیسقوریدس را نیز بدو منسوب کرده اند و بعضی گفته اند از حنین است. و از کتب شانزده گانهء جالینوس کتاب تعرف علل الاعضاء الباطنه. کتاب النبض الکبیر. کتاب تدبیر الاصحاء. کتاب حیله البرء را نقل کرده است. از کتب جالینوس غیر تصانیف شانزده گانه، نقل کتاب التشریح الکبیر و اختلاف التشریح و تشریح الحیوان المیت و تشریح الحیوان الحی. و کتاب فی علم بقراط بالتشریح و کتاب علم ارسطوطالیس بالتشریح و کتاب تشریح الرحم و کتاب الحاجه الی النبض و کتاب العادات و کتاب آراء بقراط و فلاطن و کتاب منافع الاعضاء و کتاب خصب البدن. و کتاب المنی. و کتاب الکیموس و کتاب ترکیب الادویه و کتاب الریاضه بالکره الصغیره. و کتاب الریاضه بالکره الکبیره. و کتاب الحث علی تعلم الطب و کتاب الاخلاق و کتاب انتفاع الاخیار باعدائهم و کتاب فی ان قوی النفس تابعه لمزاج البدن و کتاب المدخل الی المنطق.
(1) - ابن ابی اصیبعه گوید: او در ترجمه و رفتار به مسلک حنین میرفت ولی به او نمیرسید. حنین در برخی موارد او را یاد کرده گوید: زیرک و تیزفهم بود ولی اجتهاد نداشت بلکه تهاون مینمود. (عیون الانباء ج1 ص202).
(2) - و قال ابوسلیمان المنطقی السجستانی نزیل بغداد و کان نبیهاً فی هذه الفرقه: انّ بنی المنجم کانوا یرزقون جماعهً من النقله، منهم حنین بن اسحاق و حبیش بن الحسن و ثابت بن قرّه و غیرهم و عین لهم فی الشهر خمس مائه دینار للنقل و الترجمه و الملازمه. (تاریخ الحکماء قفطی چ لیبسک ص30). ابن ابی اصیبعه آرد: و قال ابوسلیمان المنطقی السجستانی: انّ بنی شاکر و هم محمد و احمد و الحسن کانوا یرزقون جماعه من النقله، منهم حنین بن اسحاق و حبیش بن الحسن و ثابت بن قره فی الشهر نحو خمسمایه دینار للنقل و الملازمه. (عیون الانباء ج1 ص187).
(3) - ابن القفطی چ لیبسک ص 128.
(4) - عیون الانباء ج1 ص100.
(5) - ابن القفطی چ لیبسک ص 65.
(6) - ابن القفطی همان چ ص 130.
(7) - ابن القفطی همان چ ص 130.
(8) - ابن القفطی همان چ ص 130.
(9) - ابن القفطی همان چ ص 130.
(10) - ابن القفطی همان چ ص 130.
(11) - ابن القفطی همان چ ص 130.
(12) - ابن القفطی همان چ ص 130.
(13) - همان کتاب ص 131.
(14) - همان کتاب ص 131.
(15) - همان کتاب ص 131.
(16) - همان کتاب ص 131.
(17) - همان کتاب ص 131.
(18) - همان کتاب ص 131.
(19) - ابن ابی اصیبعه گوید: کتاب «المسایل» از حنین بن اسحاق است و آن مدخل صناعت طب بود... و همهء این کتاب از حنین نباشد... و ازین روی ابن ابی صادق در شرح آن گوید: حنین مطالب این کتاب را در کراسه و مسوده ها گرد آورد و برخی از آن را پاکنویس کرد، و پس از مرگ وی، حبیش بن حسن، شاگرد و خواهرزادهء او باقی را مرتب نمود و بر آن افزود و از خود بدان ملحق ساخت، و از این روی این کتاب را امروز باعنوان «کتاب المسایل لحنین بزیادات حبیش الاعسم» می یابیم. و چنانکه از نسخ این کتاب برمی آید، اضافات حبیش از عنوان «اوقات الامراض الاربعه» تا پایان کتاب است. و ابن ابی صادق گفته است که: اضافات حبیش اعسم از عنوان «الکلام فی التریاق» است زیرا که در این موضع کتاب، این عبارت دیده می شود: «ثم ان حنین بن اسحاق عمل مقالتین شرح فیهما ما قاله جالینوس فی التریاق...» و اگر نویسندهء کتاب حنین بود میگفت: ثم انی عملت... (عیون الانباء ج1 ص197 و 198).
(20) - (عیون الانباء ج1 ص202) (قاموس الاعلام ترکی).
(21) - (عیون الانباء ج1 ص202) (قاموس الاعلام ترکی).
(22) - (عیون الانباء ج1 ص202) (قاموس الاعلام ترکی).
(23) - (عیون الانباء ج1 ص202) (قاموس الاعلام ترکی).
(24) - (عیون الانباء ج1 ص202) (قاموس الاعلام ترکی).
اینستاگرام جدول آنلاین
کانال تلگرام جدول آنلاین

موارد بیشتر