«لغت نامه دهخدا»
[حُ مِ نَ سَ] (اِخ) صدر امام مشرف المله و الدین حسام الائمه محمد بن ابی بکر نسفی. عوفی آرد: شرف الدین حسام، آن دریابیان گوهرکلام که در فنون فضایل چون مردم یک فن بود، و ذات او مجموع علماء عالم بود اگرچه یکتن بود، و در وقتی که در سمرقند سعادت خدمت او یافتم و ازو اجازت روایت احادیث شد، هر بامداد آدینه در خانهء دُرّ یتیم خاتون نوبت تذکیر عقد کردی و شکرآب بیان از فوارهء دهان بگشادی، تا متعطشان بیابان ارادت او بدان شکرآب از سکرات اشتیاق خلاص یافتندی. از وی استماع افتاد در اثنای تذکیر: از خاک اگرچه سنبل و سوسن که بردمد آن زلف نیکوان بود و خد دلبران از خاک اگرچه آب کنی هم روا بود از بس که خفته اند درو ساده شکرّان. از بزرگی شنیدم که در آن وقت که به سفر قبله رفته بود، چون به ری رسید چنین اتفاق افتاده بود که خاقانی در ری بود و حسام الدین به زیارت او رغبتی کرد و به نزدیک او شد. و عمر نوقانی که استاد قراء و داود دلها بود در خدمت او برفت، و چون به محاورهء یکدیگر انس گرفتند، خاقانی پرسید که مولانا را لقب چیست؟ عمر نوقانی گفت مولانا شرف الدین حسام که به حسام بیان، حق را شرح و باطل را شرحه کند. گفت: صاحبِ نشکند(1). مولانا سخت از این سخن بشکست چه او در انواع علوم دینی استاد بود و در هر فنی از آن مقتدی، او را به شعر پارسی نسبت کردن لایق منصب او نبود. گفت: آری در اوایل ایام جوانی و عهد شباب که مظنهء نادانی باشد خاطر بدان شیوه بیرون شده است، و دیر است تا آن سقطات را استغفار میکنم. خاقانی گفت: ای مولانا یا لیت که تمامی دیوان من تراستی و آن یک قصیدهء تو مرا، چه با آنکه اکثر عمر ما بدین منوال مصروف است... چندانکه خواستیم تا یک بیت بدین منوال بیاریم خاطر ما مسامحت نکرد، پس ساعتی بود غلامان درآمدند و پیش هریک یکتا اطلس و مهر زر بنهادند، حسام الدین معذرتی کرد و گفت: گنجها بر دل خاقانی اگر عرضه کنند نُه فلک دَهِ یک آن چیز بود کو بدهد. رجوع به لباب الالباب عوفی چ اروپا، ج1 صص165-169 و سبک شناسی بهار ج3 ص470 شود. (1) - اشاره به قصیدهء حسام نسفی است که عوفی آن را از قصاید مشهور خوانده است. و آغاز آن چنین است: هرگز نگار طره به هنجار نشکند تا بار عشق پشت خرد زار نشکند پروین فشان نگردد چشم جهان فروز تا نوش خنده مهر لب یار نشکند تاتار زلف او ندهد مایه دور چرخ بر روی روز زلف شب تار نشکند.