حسین سپهسالار

«لغت نامه دهخدا»

[حُ سَ نِ سِ پَ] (اِخ)سپهسالار اعظم حسین خان (1241-1298 ه . ق. /1836-1881 م.) پسر میرزا نبی پسر ابوالقاسم مازندرانی است، که ساکن قزوین و از بزرگان دربار قاجار بود و بوسیلهء میرزا تقی خان امیرکبیر به مقامهائی رسیده بود. سپهسالار سه برادر داشت که بترتیب یحیی (مشیرالدوله) و نصرالله (نصرالملک) و عبدالله (علاءالملک) نام داشتند و هرسه را مقامی عالی در دربار بود. سپهسالار در 1267 ه . ق. /1851 م. بکارپردازی و نمایندگی ایران در بمبئی رفت و با زمامداران انگلیسی آشنا شد. پس از قتل امیرکبیر و صدارت میرزا آقاخان نوری سپهسالار به تهران احضار و در 1271 ه . ق. /1845 م. مأمور تفلیس شد، و در آنجا با سیاست تزارها آشنا گردید و در 1275 ه . ق. /1859 م. با سمت وزیر مختاری(1) به دربار عثمانی اعزام شد و با اوضاع آن امپراتوری آشنا گردید و در 1279 ه . ق. /1862 م. سفری به حجاز رفت و در 1280 ه . ق. /1863م. به تهران احضار و بعضویت شورای دولتی منصوب شد، و سپس دوباره به استانبول گسیل شد. در 1287 ه . ق. /1870م. که ناصرالدین شاه به عراق عرب رفت او نیز به عراق آمد و در بغداد فرمان وزارت و صدارت سپهسالار صادر شد. و او متحدالمآلی دایر بر منع شکنجه و ضرب متهمین، بحکام ولایات صادر کرد و در 1288 ه . ق./1871 م. درجهء سپهسالاری و صدراعظمی از طرف شاه بدو داده شد و مانند امیرکبیر زیر فشار روشن فکران و به تشویق برخی اروپارفتگان آن دوره، دست به برخی اصلاحات زد، قانونهائی چند وضع کرد، لیکن بعدها، مانند برخی سیاستمداران ضعیف پیشرفت را در جلب سرمایه های اروپا با کسب حمایت سیاستهای اروپائی تشخیص داد. و در 1290 ه . ق. / 1873 م. امتیاز بخشی از خط آهن را به بلژیکیها داد. لذا مردم به رهبری روحانی معروف حاجی کنی به مخالفت برآمدند و در مراجعت شاه از اروپا، هنگامیکه به بندر انزلی رسید، تلگراف برای وی فرستادند که: «اگر با قزوینی به طهران می آئید نیائید که ما شما را نمی پذیریم».
شاه ناچار به صورت ظاهر سپهسالار را عزل و امتیاز را لغو کرد، لیکن پس از اندکی در 1291 ه . ق. /1874 م. وزارت خارجه را بدو داد. سپهسالار در 1293 ه . ق. / 1871 م. «جشن صاحبقرانی» شاه را براه انداخت و در 1295 ه . ق. / 1878 م. شاه را به اروپا برد و پس از بازگشت بتقلید از مجالس سنای اروپائی مجلس مشورتی از شاهزادگان و اشراف بوجود آورد. اما(2) چون شاه همین امر ناچیز را نیز موجب محدودیت اختیارات مطلقهء خود دید، سپهسالار را در 1297 ه . ق. /1880 م. عزل و مستوفی الممالک را به صدارت منصوب کرد. و برای دور کردن سپهسالار از مرکز او را والی خراسان کرد و سپهسالار پس از یکسال در 21 ذیحجه / نوامبر 1881 م. در آنجا درگذشت و بگفتهء «تاریخ بیداری ایرانیان» مسموم شد. سپهسالار در 1284 ه . ق. / 1879 م. که خود را از گرفتاری بسرنوشت امیرکبیر در امان نمیدید، در صدد برآمد اثر ن��کی از خویش به یادگار گذارد، پس نقشهء ایجاد جامع و دانشگاهی همچون «جامع ازهر» را بریخت، و در زمینی که در جنوب باغ خانهء خود داشت پی های آن را استوار ساخت. عزل او در 1297/1880م. بر شتاب او در بپایان رسانیدن کار مدرسه بیفزود و در هفتم شوال 1297 ه . ق. / سپتامبر 1880 م. وقفنامه را نوشت و در مجلسی با حضور روحانیون معروف زمان در خانهء خویش صیغهء وقف را جاری کرد و برای آنکه تا زنده است از گزند درباریان در امان باشد در همان مجلس تولیت را که در زمان حیات با خود او بود، به شاهزاده اعتضادالسلطنه سپرد، و پس از مرگ به پادشاه زمان واگذار کرد، و سپس کتابخانهء این شاهزاده را به بهای سنگین خریداری و وقف کرد. وقفنامهء مدرسه را سید زین العابدین، امام جمعهء وقت و آقامحمد نجم آبادی و سید مرتضی الحسینی و ملاعبدالرحیم نهاوندی و شیخ محمدحسن قمی امضا کردند. ساختمان مدرسهء ناصری که از 1296 ه . ق. /1879م. تعطیل شد و سپس در 1298 ه . ق. /1881 م. از نو آغاز گردید و هنگام مرگ سپهسالار بخشی از طبقهء زیرین قابل سکونت بود و پس از مرگ وی برادرش یحیی مشیرالدوله مشغول تکمیل آن شد. و هنوز تکمیل نشده بود که او نیز در 1309 ه . ق. /1892 م. درگذشت. روکار ساختمان و کاشی کاری شبستان زیر گنبد و درون چلستون مسجد همگی در روزگار نایبان تولیت، اندک اندک ساخته شده است. (وفیات معاصرین قزوینی مجلهء یادگار سال 3 شماره 5 و مقدمهء ج3 فهرست سپهسالار).
(1) - سپهسالار، نخستین ایرانی است که این سمت را یافته است.
(2) - دهخدا بخط خویش نوشته است، پس از کودتای محمدعلیشاه که من به اروپا و سپس به استانبول رفتم دو سه بار مرا به مجلس دعوت کردند... محمدعلی بیگ همدانی که وکیل کربلا در مجلس عثمانی بود و مرا در شگفت دید از تعجب من پرسید و از اینکه من همهء جاهای ندیده می شناسم و از پیش وضع آن را خبر میدهم متعجب بود و این بدان علت بود که ساختمان وعدهء اطاقها و بزرگی و کوچکی و سمت و ارتفاع و انخفاص بناها درست مانند مجلس شورای ملی طهران بود حتی زینت ها از قبیل آینه ها و غیره عیناً یکی بود. این بنا را مدحت پاشا برای مجلس شورای اول عثمانی ساخته بود، و سپهسالار عین آن را تقلید و در تهران ساخته است. آیا به نیت اینکه آنجا هم مجلس شورای ایران بشود؟ آری بدون هیچ شک.
اینستاگرام جدول آنلاین
کانال تلگرام جدول آنلاین

موارد بیشتر