«لغت نامه دهخدا»
[حِ] (ع اِ) انباخون. (فرهنگ اسدی). حصن. دژ. باره. بارهء دژ. دز. قلعه. قلعت. معقل. سور. (دهار). بارو : چو شمع از در دژ بیفروخت گفت که گشتیم با بخت بیدار جفت... بچنگ وی آمد حصار و بنه یکی مایه ور مردم یک تنه... یکی تخت پیروزه اندر حصار بآئین نهادند و دادند بار.فردوسی. شب و روز یک ماهشان جنگ بود سپه را به دژ در علف تنگ بود... چو شب بر زمین پادشاهی گرفت ز دریا به دریا سیاهی گرفت زمین قیرگون کوه چون نیل شد ستاره به کردار قندیل شد تو گفتی که شمع است سیصد هزار بیاویخته ز آسمان حصار.فردوسی. بچاره برآید به بام حصار فرودآید از بام دژ نامدارفردوسی. پرستندهء کرم بشنید راز همانگه در دژ گشادند باز چو آن بارها راند اندر حصار بیاراست کار آن شه نامدار.فردوسی. بیاورد گنج و سلیح از حصار برو خوار شد لشکر و کارزار.فردوسی. که یک بهره زیشان میان حصار بسازند با هر کسی کارزار.فردوسی. حصاری زسنگ است بالای کوه پر از سبزه و آب دور از گروه.فردوسی. سراپردهء نوذر شهریار کشیدند بر دشت پیش حصار.فردوسی. اگر لشکر آید سوی کارزار بود آب ما را بجای حصار.فردوسی. بگرد حصار اندر آمد سپاه ندیدند جائی بدرگاه راه.فردوسی. بصد سال اگر ماند اندر حصار ز بیرون نیایدش چیزی بکار.فردوسی. تهی شد ز کینه سر کینه دار گریزان همیرفت سوی حصار.فردوسی. براند خسرو مشرق بسوی بیلارام بدان حصاری کز برج او خجل شهلان. عنصری. به یکی تیر همی فاش کند راز حصار ور بر او کرده بود قیر بجای گل زار. عسجدی. و قهندز و حصار را غارت کردند و بسیار غنیمت و ستور بدست لشکر افتاد. (تاریخ بیهقی). این علی قهندزی جائی که او را قهندز گفتندی و حصار قوی در سوراخی بر سر کوهی داشت بدست آورده بود که بهیچ حال ممکن نبود آنجا را بجنگ ستدن. (تاریخ بیهقی ص572). ملاعین حصار غور برجوشیدند و بیکبارگی خروش کردند. (تاریخ بیهقی). همچنین که اینجایها است آنجا نیز حصاری بود. (تاریخ بیهقی ص108). گروهی از ایشان به حصار التجا کردند. (تاریخ بیهقی ص109). همگان آفرین کردند که چنان حصاری بدان مقدار مردم استده شده. (تاریخ بیهقی ص111). زن و بچه و چیزی که بدان میرسیدند گسیل میکردند به حصاری قوی. (تاریخ بیهقی ص113). برنشست و قصد حصارشان کرد. (تاریخ بیهقی ص113). حصاری یافتند سخت حصین. (تاریخ بیهقی ص113). گفتند در همه غور محکمتر از آن حصار نیست. (تاریخ بیهقی ص113). فرمود تا آن حصار با زمین پست کردند تا بیش هیچ مفسدی آنجا مأوی نسازد. (تاریخ بیهقی ص114). و این نیز حصاری بود سخت استوار. (تاریخ بیهقی ص114). پس از آنکه حصار ستده آمد. (تاریخ بیهقی ص111). امیر... برنشست و قصد حصارشان کرد. (تاریخ بیهقی ). آنجا کافران پلیدتر و قوی تر بودند مضایق بسیار و حصارهای قوی دا��تند. (تاریخ بیهقی ص109). زن و بچه... گسیل میکردند به حصار قوی و حصین. (تاریخ بیهقی). حصار به شمشیر گشاده آمد. (تاریخ بیهقی). مردم بسیار به دیوار حصار آمده بودند و کوزه های آب از دیوار فرومیدادند و مردمان می ایستدند و میخوردند که سخت تشنه و غمی بودند و جویهای بزرگ همه خشک و یک قطره آب نبود. (تاریخ بیهقی ص637). گفتند: در حصار پنج چاه است و لشکر آب دهند. (تاریخ بیهقی ص637). نیک نگه کن که در حصار جوانیت گرگ درنده ست در گلوت و مثانه. ناصرخسرو. این فلک زودرو ای مردمان صعب حصاری است بلند و حصین. ناصرخسرو. اندرین تنگ حصارم ننشستی دل گرنه گرد دلم از عقل حصارستی. ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص492). حصاری داد یزدان بندگان را که شیطان را بدو در نیست سلطان. ناصرخسرو. خداوند حصار آن کس که ایزد ز بهر او فکند آفاق و ارکان.ناصرخسرو. جز علم و عمل همی نورزم تا بسته در این حصین حصارم.ناصرخسرو. روز خیبر چون نه بوبکر و عمر آن در فکند بل علی کند آن قوی در از حصار ای ناصبی. ناصرخسرو. از بیم سپاه بوحنیفه بیچاره و مانده در حصارم.ناصرخسرو. ز چپ و راست همی رفت تیروار شهاب ز بیم او همه پیش و پس حصار گرفت. مسعودسعد. در این حصار خفتن من هست بر حصیر چون بر حصیر گویم خود هست بر حصا. مسعودسعد. برین حصار ز دیوانگی چنان شده ام که اختران همه دیوم همی خطاب کنند. مسعودسعد. آن جماعت در اندرون حصار گریختند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص285). حاجب آلتونتاش و ارسلان جاذب پیرامن حصار را فرا گرفتند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص343). سنگ بر بارهء حصار مزن که بود کز حصار سنگ آید. سعدی (گلستان). || پناه گاه. پناه که از دشمن ترا نگاه دارد. جان پناه : جهان آفریننده یار تو باد دل و تیغ و بازو حصار تو باد. فردوسی. جهان آفریننده یار من است دل و تیغ و بازو حصار من است. فردوسی. و دیگر که دارنده یار من است پناه است و مهرش حصار من است.فردوسی. مر حکمت را خوب حصاری است که او را داناست همه بام و زمین و در و دیوار. ناصرخسرو. جانم بجنگ دهر خرد را حصار کرد نارد هگرز دهر ظفر بر حصار من. ناصرخسرو. از خطر آتش و عذاب ابد دین و خرد کرد در حصار مرا. ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص12). صید را هیچ حصاری نبود به ز حرم.معزی. هرکه او نور را حصار کند تیر شیطان بر او چه کار کند.اوحدی. همره عقل و یار جان علم است در دو گیتی حصار جان علم است. اوحدی. || پره. پرهء نخجیروالان : هیبت تیغ تو و تیر تو دارد شب و روز ملک بر خصم تبر، بیشه بر شیر حصار. فرخی. || دیوار. سور : به سوی حصار دژ اندرکشید بیابان و بیره سپه گسترید.فردوسی. یکی چشمه ای بوده بر کوهسار ز بخت اندر آمد میان حصار.فردوسی. همه لشکر امروز یار توئیم ��رت زین بد آید حصار توئیم.فردوسی. تا تیر گشاید شهاب سوزان تا ماه ز خرمن حصار دارد.مسعودسعد. تا نفس هست و نفس کاری کن گرد خویش از عمل حصاری کن. اوحدی. || شعبه ای است از جملهء بیست وچهار شعبهء موسیقی، و آن بلندی حجاز است و پستی آن سه گاه باشد. (برهان). || در اصطلاح احکامیان بودن کوکب است میان دو کوکب سعد یا دو کوکب نحس در یک برج یا دو برج. در احکام نجوم تنگ در میان گرفتن دو کوکب نحس باشد کوکبی را یکی از پیش و دیگری از پس. و صاحب کشاف اصطلاحات الفنون گوید: حصار، به کسر حاء حطی... نزد منجمان بودن کوکب است میان دو کوکب در یک برج یا دو برج که پیش و پس او باشد، یا میان شعاع دو کوکب بدان صفت، و آن کوکب را محصور خوانند. کذا فی کفایه التعلیم. بدان که بودن محصور میان دو سعد دلیل غایت سعادت است و بودنش میان دو نحس دلیل غایت نحوست - انتهی. || نوعی از پالان شتر و آن بالش مانندی باشد که بر شتر افکنند و پیش و پس او بلند کنند و بر آن سوار شوند. (یادداشت مؤلف). -امثال: سپه را ز شمشیر باید حصار. سپه را دلیری خلاصی بخشد نه بارو و دژ. حیا حصار ایمان است. از منیه سود ندهد مرد را روئین حصار. (اینما تکونوا یدرککم الموت و لو کنتم فی بروج مشیده). (قرآن 4/78). - حصار پیروزه؛ حصار فیروزه. حصار هزار میخی، کنایه از آسمان است. - حصار دادن؛ محاصره کردن. محصور ساختن : و بخت نصر با صد هزار سوارحصار داد و نتوانست ستدن. (مجمل التواریخ). و قلعهء طبرک را حصار داد و بستد و خراب کرد. (راحه الصدور راوندی). بغداد را حصار داد و بستد و با خلیفه مصالحت رفت. (راحه الصدور راوندی). و حصار سمرقند داد و عراده و منجنیق نهاد و بستد. (راحه الصدور راوندی). سلطان سنجر چهار ماه حصار داد [ سمرقند را ] و بستد. (راحه الصدور راوندی). - حصار شدن؛ محاصره شدن. محصور شدن : حجاج با لشکر بیامد و با عبدالله جنگ پیوست و مکه حصار شد. (تاریخ بیهقی ص186). - حصار گرفتن در...؛ تحصن در... (زوزنی). متحصن شدن... درهای حصار را به روی دشمن بستن و بر باره جنگیدن : سواران رومی چو سیصد هزار حلب را گرفتند یکسر حصار.فردوسی. حسین حری حصار گرفت و یعقوب [ لیث ]آنجا فرود آمد. (تاریخ سیستان). احمدبن عبدالله الخجستانی خلاف پیدا کرد و نشابور حصار گرفت. (تاریخ سیستان). هزیمتیان چون به ده رسیدند آن را حصار گرفتند و سخت استوار بود. (تاریخ بیهقی ص112). عبدالله مسجد مکه را حصار گرفت. (تاریخ بیهقی ص186). و بهمن را حصار گرفت به گرگان. - بحصار داشتن؛ محاصره کردن. محصور کردن : و مدتها سرای او را [ سرای عثمان را ]بحصار میداشتند. (مجمل التواریخ). - در حصار شدن؛ تحصین. - در حصار کردن؛ اندر حصار کردن. حصر. (تاج المصادر بیهقی). - در حصار گرفتن؛ محصور ساختن. محاصره کردن : خلف او را در حصار گرفت. و بکرات میان فریفتن محارست او مناصبت رفت. (ترجمهء تاریخ یمینی). شهری که مسکن و موطن ایشان بود در حصار گرفت. (ترجمهء تاریخ یمینی). - گردان حصار؛ آسمان : گهرهای گیتی بکار اندرند ز گردون به گردان حصار اندرند.اسدی.