حضرت

«لغت نامه دهخدا»

[حَ رَ] (ع مص) حضور. مقابل غیبت، غیاب : مانع از خدمت و عایق از حضرت این حال بود. (ترجمهء تاریخ یمینی).
- بحضرت، در حضرت؛ بحضور : تا باز سخن سیستان رفت بحضرت امیرالمؤمنین هارون الرشید. (تاریخ سیستان). پیش آمد با خلعت قبای سیاه و بحضرت رفت و رسم خدمت بجای آورد. (تاریخ بیهقی ص156).
در غیبت آن قصیده که گفتم شگرف بود
در حضرت این قصیدهء دیگر نکوتر است.
خاقانی.
امیر ناصرالدین... بحضرت ملک نوح نامه نبشت و ابوالعباسی را بخواست... و ملک نوح این التماس مبذل داشت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ طهران ص356). گروهی حکما در حضرت کسری بمصلحتی در سخن همی گفتند. (گلستان). وزیر دیگر که ضد او بود گفت: ابناء جنس ما را نشاید در حضرت پادشاهان جز براستی سخن گفتن. (گلستان). || (اِمص) حالت در شهر بودن. مقابل غیبت که حالت در سفر بودن است :
عیشیم بود با تو در غربت و در حضرت
حالیم بود با تو در مستی و هشیاری.
منوچهری.
چیزی که تو پنداری در حضرت و در غربت
کاری که تو اندیشی از کری و رهواری.
منوچهری.
گاه خلوت توئی مرا مونس
گاه حضرت توئی مرا داور.مسعودسعد.
|| (اِ) جانب. سوی. طرف : از حضرت سلطان به استحضار شار مثال رسید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص344). از حضرت سلطان در قبول معذرت و احماد اطاعت او مثال فرستادند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص343). || نزد. خدمت. پیش. نزدیکی. (با نظر تبجیل و احترام): به حضرت؛ به پیش حضور :امیرالمؤمنین... مثال داد که وی را پیش آرند عبدالله طاهر حاجبی را فرمود تا فضل ربیع را پیش آورد چون بحضرت خلافت رسید شرط خدمت... بجای آورد. (تاریخ بیهقی). حاجب بحضرت رفت و رسم خدمت بجای آورد، سلطان وی را بنواخت و بازگشت. (تاریخ بیهقی). چون بحضرت رسند ما نیز آنچه شرط یگانگی است بجای آریم. (تاریخ بیهقی ص210). || مجلس. محضر :
آفرین بر حضرت دستور بر دستور باد
جاودان چشم بد از جاه و جمالش دور باد.
انوری.
اگر در سایهء دولتم جای دهی چون سایه لازم حضرتت شوم. (ترجمهء تاریخ یمینی ص188).
شیادی گیسوان بافت بصورت علویان... بشهری درآمد در هیأت حاجیان و قصیده ای پیش ملک برد... نعمت بسیارش فرمود... تا یکی از ندمای حضرت پادشاه... گفت من او را در بصره دیدم. (گلستان). ابناء جنس ما را نشاید در حضرت پادشاهان جز براستی سخن گفتن. (گلستان). و بضاعت مزجات بحضرت عزیز آورده. (گلستان).
خسروان قبلهء حاجات جهانند ولی
سببش بندگی حضرت درویشان است.
حافظ.
ارباب حاجتیم و زبان سؤال نیست
در حضرت کریم تمنا چه حاجتست.حافظ.
حقوق تربیتت را که در ترقی باد
زبان کجاست که در حضرتت فروخوانم.
صائب.
- حضرت آرا؛ آرایش کنندهء محضر و درگاه :و حضرت مخدوم جهانیان حضرت آرای سلطنت چنگیزخانیان. (ترجمهء محاسن اصفهان).
- حضرت شاه؛ محضر شاه. مجلس شاه :
حقّا بجان شاه که هم شاه آگهست
کایشان سزای حضرت شاه زمن نیند.
خاقانی.
یعنی برسان بحضرت شاه
این عقد جواهر منظم.خاقانی.
خاقانیا وظیفهء عیدی بیار هان
پس پیش بر بحضرت شاه مظفرش.خاقانی.
چون شنیدند جمله خیل و سپاه
سر نهادند سوی حضرت شاه.نظامی.
در حال رسید قاصد از راه
آورد مثال حضرت شاه.نظامی.
حدیث آنکه چون دل گاه و بیگاه
ملازم نیستم در حضرت شاه.نظامی.
|| درگاه. (دهار). آستانه :
چنین حضرتی را بدین اشتهار
نباشد زیان از چو من شاعری.منوچهری.
تا عرعر از باد نوانست همی باد
حضرت بتو آراسته چون باغ به عرعر.
ناصرخسرو.
در این حضرت(1) آنان گرفتند صدر
که خود را فروتر نهادند قدر.(بوستان).
|| پیشگاه :
روی زی حضرت آل نبی آوردم
تا بدادند مرا نعمت دو جهانی.ناصرخسرو.
درویشی و نیستی زلوهور
برکند و بحضرتم فرستاد.مسعودسعد.
حضرت ستر معلاّ دیده ام
ذات سیمرغ آشکارا دیده ام.خاقانی.
بسته بر حضرت تو راه خیال
بدرت نانشسته گرد زوال.نظامی.
از آن حضرت چو بیرون رفت خسرو
جهان در ملک داد آوازهء نو.نظامی.
چندانکه مقربان حضرت آن بزرگ بر حالت من وقوف یافتند به اعزاز و اکرام درآوردند. (گلستان).
- حضرت قدسی؛ صقع واجب تعالی :
گر مقدس گردد اندر حضرت قدسی کسی
همچو قدوسان بود در خلد فیها خالدون.
سنائی.
و رجوع به حکمت اشراق ص163 شود.
-حضرت مقدسه؛ درگاه مقدس. رجوع به جامع الحکمتین ص114 شود.
|| دربار : امروز که من این تألیف میکنم در این حضرت بزرگ... بزرگانند. (تاریخ بیهقی). حالهای حضرت بدیدم و نیک بدانستم نخواهند گذاشت آن قوم که هیچ کار بر قاعدهء راست برود یا بماند. (تاریخ بیهقی). همهء اسباب محاربت برخاست و بحضرت خلافت نیز رسولی فرستاده آمده. (تاریخ بیهقی). و مانعی نمانده است تا از حضرت مسعود سالاری محتشم نامزد شود و حاج خراسان و ماوراءالنهر بیایند. (تاریخ بیهقی). فضل ربیع اسب بگردانید و بخانه بازشد، یافت محلت و سرای خویش را مشحون به بزرگان و افاضل حضرت. (تاریخ بیهقی). گفت [ خوارزمشاه ]بحضرت چه گوئید. (تاریخ بیهقی ص338). اعیان حضرت و لشکر و مقدمان حقی گذاردند نیکو. (تاریخ بیهقی ص342).
خرگه شب را بشمع اختران آراسته
بر مثال حضرت سلطان اکبر کرده اند.
احمدبن حامد کرمانی.
چون روز هفتم بود مثال داد علماء و اشراف حضرت را حاضر آمدند. (کلیله و دمنه).
تو دیده حضرتی که چو محمود صدهزار
آنجا ایاز نام کمر بر میان شده.خاقانی.
ساکنان حضرت تو در بهشت
قره العینان جان حور عین.خاقانی.
بفایق پیغام فرستاد و او را بحضرت خویش خواند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص151).
روی بحضرت نهاد و خائنان را تتبع کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص54). فتحنامه ها بحضرت و هر طرف روان کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی). التماس کرد تا آن ملطفات را ��حضرت فرستم. (ترجمهء تاریخ یمینی ص349). ملک فرمود تا مصارعت کنند مقامی متسع ترتیب کردند و ارکان دولت و اعیان حضرت و زورآوران اقالیم حاضر شدند. (گلستان).
سلطان که خشم گیرد بر بندگان حضرت
حکمش رسد ولیکن حدی بود جفا را.
سعدی.
- حضرت خاص؛ اندرون دربار که تنها عده ای مخصوص بدان راه دارند :
بی بدرقه بکوی وصالش گذشته ام
بی واسطه بحضرت خاصش رسیده ام.
خاقانی.
- حضرت سلطان؛ پایتخت سلطان : از هر یک رسولی بحضرت سلطان رسید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص432). این جماعت از مشاهیر جماهیر حضرت سلطان بود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص257).
|| شهر. خلاف بادیه : میان حضرت خراسان و فارس صلح است. (المضاف الی بدایع الازمان ص43). و شمس الدوله بشارت فرستاد بحضرت ری پیش سیده. (مجمل التواریخ). و بفرمود کشتن و سرش بحضرت خراسان فرستاد. (مجمل التواریخ). بحضرت بخارا نوشتند و از احوال خویش آگاهی دادند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص44). تاش از نیشابور مکاتیب بحضرت بخارا روان کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص63). || شهری که شاه و امیر بدانجاست. مستقر. مقر. عاصمه. نشست. کرسی. پای تخت. قصبه. دارالملک. دارالسلطنه :
نهاده روی بحضرت چنانکه روبه پیر
به تیم واتگران آید از در و تیماس(2).
ابوالعباس.
و امیرشان از حضرت ملک گوزگانان رود و صدقات بدو دهند. (حدود العالم). از خردمندان که بر درگاه تو گرد آمدند
تربت حضرت همی چون تربت یونان کنی(3).
عنصری.
ماوراءالنهر ولایتی بزرگ است. سامانیان که امرای خراسان بودند حضرت خود آنجای ساختند. (تاریخ بیهقی ص342). از حضرت لشکری بزرگ نامزد کردند و وی را مثال دادند تا با لشکر خوارزم شاه به آموی آمد و... بجنگ علی تگین رفت. (تاریخ بیهقی). اما دندانی باید نمود تا هم اینجا حشمتی افتد و هم بحضرت نیز بدانند که خوارزمشاه خفته نیست. (تاریخ بیهقی ص337). کارها نو گشت در این حضرت بزرگوار. (تاریخ بیهقی ص319). مردم حضرت چون در دیوان رسالت آمدندی سخن به استادم گفتندی. (تاریخ بیهقی ص139). دیگر روز از دبیرش ملطفه خواستند که گفتند از حضرت آمده است. (تاریخ بیهقی ص328). احمد گفت این باد از حضرت آمده است باری یکچندی پوشیده بایستی داشت تا آنگاه که خوارزمشاهی بتو رسیدی. (تاریخ بیهقی ص328). حیلت ها کرده ام و این سیاح را مالی بداده و مالی ضمان کرده که بحضرت صله یابد. (تاریخ بیهقی ص237). بروزگار سلطان ماضی پدرش... دیده بودم وقتی که اتفاق افتادی که رسولان اعیان و بزرگان عراق و ترکستان بحضرت حاضر بودندی. (تاریخ بیهقی ص275). این حضرت بزرگوار که پاینده باد و مردم آن. (تاریخ بیهقی ص277). آخر کار خوارزمشاه آلتونتاش پیچان می بود تا آنگاه که از حضرت لشکری بزرگ نامزد کردند. (تاریخ بیهقی ص335). چون بخانه فرود آمد همه اولیا و حشم و اعیان حضرت بتهنیت وی رفتند. (تاری�� بیهقی ص381). حال در خراسان میگردد و بهر وقت ممکن نگردد که رجوع بحضرت کنند. (تاریخ بیهقی ص507). طاهر را مثال بود تا مال ضمان گذشته و آنچه اکنون ضمان کرده بودند بطلبد و بنشابور فرستد نزدیک سوری صاحبدیوان تا با حمل نشابور بحضرت آرند. (تاریخ بیهقی ص345). اخبار و احوال رسولانی که از حضرت غزنه به دارالخلافه رفتند و بازآمدند. (تاریخ بیهقی ص362).
شاه باز بحضرت رسید هین
یکران مرا برنهید زین.ابوالفرج.
آراسته از تو حضرت غزنین
همچون ز رسول مکه و بطحا.مسعودسعد.
آفتابی و تا جهان باشد
حضرت عالی آسمان تو باد.مسعودسعد.
چو سلسبیل میی خور که حضرت غزنین
بهشت گشت چو اردی بهشت در مرداد.
مسعودسعد.
در جهان هرکه شمس دین لقبند
شاه ایشان توئی به حضرت کش.سوزنی.
صدر جهان بحضرت شاه جهان(4) رسید
با کام دل بر ملک کامران رسید.سوزنی.
حضرت از عز تو یابد حرمت ام القری
شعر از نام تو یابد رفعت ام الکتاب.سوزنی.
حضرت اوست جهانی که شب و روز جهان
شاخ و برگی است کزان روضهء غرا بینند.
خاقانی.
پدر او را از هرات بحضرت آوردند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص347). رسول در نوبت دوم که با حضرت بغداد رسید سیصد دینار بر طریق صلت پیش او آورد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص208). بکتوزون را که امیر حاجب بزرگ بود بسپاهسالاری لشکر نیشابور فرستاد و او را سنان الدوله لقب داد روی ببخارا آورد. و فایق به استقبال رفت و بشرایط خدمت عبودیت قیام نمود. در موکب او با حضرت آمد و آتش فتنه فرونشست. (ترجمهء تاریخ یمینی ص152).
- حضرت خلافت؛ دارالخلافه : بحضرت خلافتش برسیدم و مقرر مجلس عالی گردانیدم حال طاعت داری... سلطان. (تاریخ بیهقی ص376). خطباء عراق و شعراء آفاق فوجاً بعد فوج روی بحضرت خلافت نهادند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص282).
- || مقام خلافت : اما ایشان باید بیدارتر باشند و جاه حضرت خلافت بجای خویش برند. (تاریخ بیهقی ص294). آنچه رسم است حضرت خلافت را بدو سپارد. (تاریخ بیهقی ص295). نامه های حضرت خلافت و از آن خانان ترکستان و ملوک اطراف بر خط من رفتی. (تاریخ بیهقی ص296). || دارالخلافه :و یکی از آثار باقی آن پادشاه حضرت بغداد است. (کلیله و دمنه). و یکی از خصائص آن حضرت... [ بغداد ] آن است که وفات خلفاء آنجا کم اتفاق افتاد. (کلیله و دمنه). او را با جلالتی هر چه تمامتر بحضرت فرستد [ یعنی برمک را بدمشق در خلافت سلیمان بن عبدالملک ] . (تاریخ برامکه).
|| لقب تعظیم و بزرگ داشت است در آغاز بجای جناب به معنی درگاه بکار رفته. در خطاب کتبی و شفاهی در مقام ادب، گوینده خود را با این کلمه چنان نشان میدهد که کوچکتر از آن است که با مخاطب گفتگو کند بلکه به آستان درگاه وی خطاب میکند و در اثر کثرت استعمال معنی خواجه و بزرگ و آقا و سید و مهتر و بزرگوار بخود گرفته. صاحب غیاث اللغات ��وید: مشعر بر عظمت مسمی است و لوطیان عموماً استعمال نمایند و آنندراج نیز از وی گرفته است، چنانکه مینویسند : حضور حضرت... یا خدمت حضرت... حضرت محمد. حضرت خلیل الله. حضرت پادشاه: حاجب بر پای خاست و روی سوی حضرت کرد و زمین بوسه داد. (تاریخ بیهقی). بعد از این دقایق خدمت تخت و شرایط بندگی حضرت برقرار اسلاف محفوظ و ملحوظ باشد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص107).
اگر وقتی کنی بر شه سلامی
بدان حضرت رسان از من پیامی.نظامی.
من بندهء حضرت کریمم
پروردهء نعمت قدیمم.(گلستان).
-اعلیحضرت؛ اصطلاح جدید است که پس از مشروطیت لقب رسمی شاهان شناخته شده، چنانکه در عربی صاحب الجلاله برابر آن ساخته اند. در مقابل والاحضرت.
- حضرت اجل؛ لقب مخصوص وزیران بوده است، چنانکه حضرت مستطاب لقب مخصوص علما و حضرت اشرف لقب وزرا.
- حضرت امیر؛ لقب علی بن ابی طالب.
- حضرت باری و حضرت باریتعالی؛ از القاب خداوند.
- حضرت تنگبار؛ کنایه از حضرت باری به اعتبار وحدت حقیقی او. (از آنندراج).
- حضرت خاقان؛ خاقان بزرگ :
از همه شروان بوجه آرزو دل را بیاد
حضرت خاقان اکبر اختسان آورده ام.
خاقانی.
گفت دمیده ست صبح منشین خاقانیا
حضرت خاقان شناس مقصد حسن المآب.
خاقانی.
عیدی بقرب مکه و قربانگه خلیل
عید دگر بحضرت خاقان اکبرش.خاقانی.
-حضرت رب العباد؛ باری تعالی.
- حضرت رب العزه؛ حضرت باری.
- حضرت ربوبیت؛ درگاه باری تعالی. (حکمت اشراق ص163 و 246).
- حضرت رسالت؛ حضرت رسالت پناه.
- حضرت رسالت پناهی؛ محمد(ص).
- حضرت رسول؛ حضرت محمد(ص).
- حضرت صدیقه؛ لقب حضرت زهرا دخت پیغمبر :
کفوی نداشت حضرت صدیقه
گر می نبود حیدر کرارش.ناصرخسرو.
-حضرت عباس؛ ابوالفضل عباس بن علی.
- حضرت عبدالعظیم؛ امام زادهء مدفون به ری و امروز لقب شهر ری میباشد.
- حضرت عزت؛ باری تعالی.
- حضرت عیسی؛ مسیح.
- حضرت والا؛ لقب شاهزادگان. پرنس. بطور غیررسمی. و صورت رسمی آن والاحضرت است.
- علیا حضرت؛ لقب رسمی ملکه. از مصطلحات جدید پس از مشروطه است.
- والاحضرت؛ لقب رسمی شاهزادگان است پس از مشروطیت و در مقابل آن بعربی صاحب السمو و در زبانهای اروپائی پرنس بکار رود. حضرت والا همین معنی را میدهد بطور غیر رسمی.
(1) - یعنی در درگاه خداوند.
(2) - در، دره و تیماس؛ بیشه و نیزار است.
(3) - مراد حضرت غزنی است.
(4) - یعنی مرو شاه جهان.
اینستاگرام جدول آنلاین
کانال تلگرام جدول آنلاین

موارد بیشتر