«لغت نامه دهخدا»
(اِ مرکب) جوهر غریبی شبیه بمعدوم است و آن یکی از اجساد صناعت کیمیاست و از آن در صناعت بعطارد کفایت کنند (مفاتیح خوارزمی) اجساد هفت است و یکی از آن ها خارصینی است و خارصینی زر است لیکن نضج تمام نیافته (از شاهد صادق)، شَبَه روح توتیا دهشه حجر اسماء مُصفّی (از ضریر انطاکی) روی (دزی ج 1 ص 346 ) رجوع به لغات اسپانیائی و پرتغالی مشتق از لغات عرب مؤلف دزی و انگل مان و گلوسر شود (دزی ج 1 ص 346 ) محمد بن زکریا می گوید که خارصینی شبیه به آینه های چینی است و فع هم معدوم است صاحب کتاب الجماهر فی معرفه الجواهر می گوید این که محمد بن زکریا آن را معدوم دانسته است حتماً عدمش را نسبت به دیار ما داند چه اگر مطلقا وجود نداشت هر آینه تشبیه اشیاء به آن صحیح نبود و فقط میبایست اسم صرف باشد چون عنقا و غبرایل واوی در کتاب نخب آمده است که خارصینی شبیه ارزیر است از جهت لون و ذوب و بعض از معارف گفته اند در نواحی کران بین کابل و بدخشان مابین سنگها احجاری است که چون ذوب شوند ذوبشان مانند ذوب ارزیز است و بهنگام ذوب رنگ مذاب برنگ خود خارصینی است جز آنکه آن چون شیشه می شکند و نیز قبول چکش خوردن نمیکند صاحب الجماهر باز می گوید ابوسعید القزوینی در آنچه که به من نگاشته است می گوید مسبوق بظن از خارصینی آن است که آن جوهری است که از آن در کاشغر اجراص( 1) و در برشخان دیگ می سازند تا نواحی انسی کول( 2) و نیز ظرفی در نهایت زشتی از آن درست می کنند در زرویان زابلستان احجاریست مسمی به مرداسنگ و به اشکال مختلف یافته میشود و آن را آب می کنند و 262 ) فلزی - از آن در قوالب تعاویذ می سازند و مسمی به خارصینی است (نقل از الجماهرفی معرفه الجواهر بیرونی از صص 261 است که از چین آرند و از آن آینه کنند (نخبه الدهر دمشقی) رجوع به تال شود خارصینی در ایران معدوم و حکما در حقش گفته اند و هو تشبیه بالمعدوم و در بعضی کتب دیدم که در بلاد چین معدنی دارد و از آن آلات حرب سازند مضربش سخت تر از آهن بود (نزهه القلوب ج 3 ص 203 ) تولد خارصینی چنان بود که بخار زیبقی و کبریتی در غایت صافی بود و هر یکی نضجی تمام یابد و چون بهم بیامیزند پیش تر از آنکه با یکدیگر نضج شوند و مستحیل گردند برودت بر وی پیوندد و آن را بسته گرداند و جوهر خارصینی گردد و فرق میان او و جوهر زر آن است که زر از پس آمیختن نضج کامل یافته است و خارصینی آن نضج نیافته از آن سبب به آتش بسوزد و برطوبت زنگار شود (از کائنات جو ابوحاتم اسفزاری ||) آینهء خارصینی، آینه خارصینی بسبب آنکه لون او مقداری زردی دارد مرد اسمر اندر وی نگاه کند رنگ رویش زرد بیند که مرکب باشد از صفرت و سمرت (ابوحاتم آمده ولی این لغت در قوامیس دیده نشد، مرحوم دهخدا حدس زده اند اصل « اجراص » اسفزاری، کائنات جو) ( 1) - در متن باشد جمع جرس به معنی زنگها ( 2) - چنین است در متن ولی مرحوم دهخدا انسی کول را چنین تصحیح کرده اند: ایسی « اجراس » گول که ایسی بمعنی گرم است و گول بمعنی چشمه و هم دریاچه و این لغت ترکی است.