خاقان

«لغت نامه دهخدا»

(اِ) لقب پادشاه ترکان و پادشاه چین (شرفنامهء منیری) پادشاه بزرگ از لغات ترکی است و در قدیم لقب پادشاهان چین و ترکستان بوده و حالا بر هر پادشاه اطلاق کنند (غیاث اللغات) (آنندراج) پادشاه بزرگ ترک و آن اصلش خان خان است یعنی رئیس رؤسا (مفاتیح العلوم خوارزمی) لقب پادشاه ترکان (مهذب الاسماء) صاحب فرهنگ شعوری گوید: این لقب را بپادشاهان و پادشاه مصر قدیم را « قیصر » و سلاطین روم را « فغفور » و پادشاهان چین را « کسری » ترک داده اند چنانکه پادشاهان عجم را می گفتند اما مطلقاً بپادشاهان نیز اطلاق میشود (فرهنگ شعوری ج 1 ورق 374 ) صاحب نقودالعربیه گوید: خاقان واصلها « فرعون » او « الخاقان بن الخاقان » او « خاقان البحرین »  ثم قصر و هو خاص بکبراء المغول ایضاً و یقال « قان القانات » او « قان القان » ای « قان قان » است ولی فع بر « یعنی کاقان » از نقودالعربیه ص 134 ) بارتلد گوید: این کلمه ضبط عربی لقب پادشاهان ترک ) « الخاقان العادل » بیک معنی یافته شده اند باحتمال بسیار « کاقان » و « کان » شاهزادگان قدیم ترک اطلاق میشود در یکی از نسخ قدیمی دو شکل امتیاز قائل شدند و خاقان معنای خان خان پیدا کرد « خاقان » و « کاقان » و « خان » و « کان » است ولی بعدها بین « کاقان » مخفف « کان » که همان شاهنشاه است (از بارتلد در دائره المعارف اسلامی) : ملک کیماک را خاقان خوانند (حدود العالم) ملک خرخیز را خرخیز خاقان خوانند (حدود العالم) ملک تبت را تبت خاقان خوانند (حدود العالم) چو بشنید فرزند خاقان که شاه ز جیحون گذر کرد خود با سپاهفردوسی ز لشکر بسی زینهاری شدند بنزدیک خاقان بیاری شدندفردوسی بهنگام شاهان با آفرین پدر مادرش بود خاقان چینفردوسی کنون باید که برخوانیم به پیش تو بشعر اندر هر آنچه تو بخاقانان و طرخانان و خان کردی مخلدی قیصر شرابدارت و چیپال چوبدار خاقان رکابدارت و فغفور پرده دار منوچهری چون رسولانش ده گام بتعجیل زنند قیصر از تخت فرو گردد و خاقان از گاه منوچهری لیکن چو کرد قصد جفا پیشش خاقان خطر ندارد و نه قیصرناصرخسرو  و همان عادت بازی و شکار و لهو پیش گرفت تا خاقان بزرگ طمع کرد در پادشاهی با سپاهی بخراسان آمد (مجمل التواریخ و القصص ص 70 ) و خود از آن موش و خاصیت و فسون، آن کار ساخته بود باز حدیث حرب بود که با خاقان آغازید تا صلح کرده شد (مجمل التواریخ و القصص ص 75 ) نسبت خاقان بمن کنند گه فخر ور نگرد دانش آزمای صفاهانخاقانی سرخاقان اعظم از تفاخر بدین نسبت یکی گردن بیفزودخاقانی این هرمز از دختر قاقم خاقان آمده بود (فارسنامهء ابن بلخی ص 98 ) دخت خاقان بنام یغما ناز فتنهء لعبتان چین و طرازنظامی ستاده قیصر و خاقان و فغفور یک آماج از بساط پیشگه دورنظامی بسکه از مکسب شه و خاقان گوید این لقب حکایت از رذالت و ��ستی می کرده است « مطمح » و « قلائد » شدهمولوی || ابن خاقان دزی آورده: نویسندهء کتاب میداده « لاطی » اما وی ننوشته که معنی واقع کلمه چیست ابتدا آنچه بنظر من [ صاحب فرهنگ دزی ] رسید این که این لقب را به اند لکن گوئژ( 1) بعداً بمن گفت ابن خاقان بجوانان ترکی اطلاق میشده است که در دربارهای بغداد تربیت میشدند و برای اطفاء Goeje - (1) ( غرائز پست خلفاء و بزرگان بغداد بکار میرفتند (از فرهنگ دزی ج 1 ص 346.
اینستاگرام جدول آنلاین
کانال تلگرام جدول آنلاین

موارد بیشتر