خان

«لغت نامه دهخدا»

(ترکی، اِ) رئیس امیر بزرگ( 1) (ناظم الاطباء) (غیاث اللغات) رئیس به نزد ترکان (مفاتیح) : اگر با میر صحبت کرد میرانند میرش را و گر با خان برادر شد خیانت دید از خانش ناصرخسرو باز خانان خام طمع کنند مال میراث یافته تبذیرخاقانی || لقب گونه ای است که در آخر اسماء مردان درآید و پس از سلطهء مغول این لقب در ایران متداول شد و پیش از آنان این کلمه بدین (2)« عبداللهخان » « هرمزخان » « حسین خان » « علی خان » : است چون « مهتر » و « خواجه » و « آقا » گونه دیده نمیشود و مترادف است || به اصطلاح ماوراءالنهر پادشاه باشد (صحاح الفرس) (ابن ندیم) پادشاهان ختا « خانم » (یادداشت بخط مؤلف) مؤنث آن و ترکستان را گویند چنانکه پادشاهان روم را قیصر و چین را فغفور خوانند (برهان قاطع) پادشاه ملک سمرقند هر که باشد (شرفنامهء منیری) پادشاه ترکستان را گویند (فرهنگ جهانگیری) پادشاه ترکستان و ختا (غیاث اللغات) لقب پادشاهان ترکستان است و به معنی شاه است چنانکه لقب پادشاهان هندوستان رای و چیپال و لقب سلاطین روم قیصر و خواندگار (انجمن آرای ناصری) و از القاب پادشاه ختا و تاتارستان (ناظم الاطباء) ج، خانان : سپهدار خان است و فغفور چین سپاهش همی برنتابد زمینفردوسی همی نگون شود از بس نهیب هیبت تو بترک خانهء خان و بهند رایت رأیعنصری غم گریزد ز پیش ما چونانک خان و قیصر ز پیش شاهنشاه زینبی علوی (از لباب الالباب چ سعید نفیسی) ایزد بتو داده ست زمین را و زمان را بردار تو از روی زمین قیصر و خان را منوچهری آن خواجه که بس دیر نه تدبیر صوابش در بندگی شاه کشید قیصر و خان را انوری ابیوردی کنون باید که برخوانم به پیش تو بشعر اندر هر آنچه تو بخاقانان و طرخانان و خان کردی مخلدی (مجلدی) مرکب غزو ورا کوه منی زیبد زین پردهء خان ختا زین ورا زیبد یون مخلدی(مجلدی) میخواستیم در مهمات ملکی با رأی وی چون مکاتبت کردن با خانان ترکستان (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 84 ) بشنوده باشد خان( 3) که چون پدر ما درگذشته شد ما غایب بودیم از تخت ملک (تاریخ بیهقی) و ما در این هفته حرکت خواهیم کرد بر جانب بلخ تا آنچه نهادنی است با خانان ترکستان نهاده آید (تاریخ بیهقی) ای خسروی که نام ترا بندگی کند در حد روم قیصر و در خاک ترک خان ابوالمحاسن ازرقی (از لباب الالباب چ سعید نفیسی) بدولت پدران تو صدهزار ملک نگون شدند چو چیپال و خان بروز قتال ابوالمحاسن ازرقی (از لباب الالباب چ سعید نفیسی) سلطان جهان خسرو گیتی که غلامانش از محتشمی هر یک چون قیصر و خانند کافی ظفر همدانی (از لباب الالباب چ سعید نفیسی) شهریارا شادمان بنشین به تخت و ملک خویش تا برد منشور خانی از تو صدخان دگر سوزنی چند گویی که نیست در همه کش مثل من هیچ خواجه و دهقان من گرفتم که تو بکش خانی تیز در سبلت تو ای کش خان دهقان علی شطرنجی (از لباب الالباب چ سعید نفیسی) پادشا خسرو ملک شاهی که هر سالش خراج میفرستد رای مرجان خان در و قیصر عقیق جمال الدین محمد بن علی سراجی (از لباب الالباب چ سعید نفیسی) وگر خان ختا با تو ز کیش خود برون ناید صواب آنست کز تیغش کنی در رزم قربانی ابوعلی بن حسین مروزی (از لباب الالباب چ سعید نفیسی) این کلهء خان چین و آن کمر قیصری ؟ (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) هر ذره ز خاک عالم پست نازک تن قیصری و خانیست کمال الدین اصفهانی (از لباب الالباب عوفی چ سعید نفیسی) ( 1) - در حاشیهء برهان قاطع چنین آمده: لغتی ترکی و آن عنوانی است که بشاه یا امیری مقتدر دهند (جغتایی 312 و رجوع بدایره المعارف اسلام شود) ( 2) - این کلمه قبل از مغول بشکل لقب میامده است منتهی در آخر نام پادشاهان نه افراد پادشاه ترکستان: به قدرخان هم بباید بنشست تا رکابداری بتعجیل ببرد و این بشارت برساند (تاریخ بیهقی « قدرخان » : عادی چون چ دکتر غنی و فیاض 77 ) امیرمحمود (رض) چون دیدار کرد با قدرخان ودوستی مؤکد گردید (تاریخ بیهقی چ دکتر غنی و فیاض 197 ) و با قدرخان گفته آمده است و رسولان رفته اند (تاریخ بیهقی چ دکتر غنی 283 ) سلطان محمود با منوچهرخان والی گرگان عقد و عهد استوار کردی (تاریخ بیهقی) قدرخان که سالار همهء ترکستان بود و خان بزرگ (زین الاخبار گردیزی ؛« قراخان » ( بسوی امیرمحمود پیغامهای نیکو آوردند (زین الاخبار گردیزی چ ناظم ص 87 « الغِرخان » « قتاخان » ص 65 ) از نزدیک پسر افراسیاب: سپه در سپاه قراخان رسید همی گفت هرکس بجنگ آنچه دید فردوسی طمغاج خان: طمغاج خان عادل سلطان پادشاه ترکستان است « قدرخان » گوهری از نفس خویش تا ملک افراسیابخان سوزنی ( 3) - مقصود.
اینستاگرام جدول آنلاین
کانال تلگرام جدول آنلاین

موارد بیشتر