خانان شیبان

«لغت نامه دهخدا»

[نِ] (اِخ) قلمروشان ناحیهء ازبک نشین (بین انهار اورال و چو)، ایشان گاهی نیز بمقام خانی قبایل سیراردو رسیده اند و از حدود 1226 تا 1656 م خان یا تزار تیومن و از 1500 تا 1868 م امیر بخارا و از 1515 تا 1872 خان خیوه بوده اند موقعی که در سال 1140 م باتو بمجارستان حمله برد برادرش شیبان با او بود و چون از خود کفایت و لیاقت بروز داد، باتو نه تنها او را عنوان پادشاهی مجارستان که مقامی اسمی بود داد، بلکه مساکن یک عده از قبایل شمالی خانات اردا را هم به او واگذاشت شیبان تابستانها از میرفت پشت ششم او « ساری سو » و « چو » و « سیر » و زمستانها بحدود مجاری « ارقیز » و « ایلک » حدود کوههای اورال به اطراف انهار منگوتیمور با ازبک خان کل سیراردو معاصر بود و قبایل خاندان شیبان از آن تاریخ به بعد به ازبکان مشهور شد و این اسم بر روی ایشان ماند و بعدها به این اسم شهرت پیدا کرد بعد از انقراض خاندان باتو چند نفر از خانان شیبان بمقام خانی کل رسیدند و در دورهء دوم ایام منازعات خاندانهای متخاصم یعنی بعد از طرد توقتمش درویش خان و سیداحمد به احتمال قوی نمایندهء خانان شیبانی بوده اند شعبهء اصلی خاندان شیبانی در اردوگاه اولی خود ماندند و عنوان تزازهای تیومن( 1) را پیدا کردند و ایشان گاهی نیز برقسمت عظیمی از سیبریا مسلط بودند و اگرچه تا 1659 م یعنی تا موقعی که قبایل قلموق مساکنشان را متصرف شدند وجود داشتند ولی مدتها قبل از این تاریخ اعتبارشان از دست رفته و فقط اسمی از ایشان برجا بود از این شعبه مهمتر فرزندان پولاد پسر منگوتیمورند که یک بار هم بمقام خانی کل سیراردو رسیده اند دو پسر پولاد ابراهیم و عربشاه بترتیب جد خانات بخارا و خانات خوارزم و خیوه اند خانات اول را محمد شیبانی نوادهء ابوالخیرخان تأسیس کرد و ابوالخیرخان خود نوادهء ابراهیم است که در 1500 م میزیسته خانات بخارا تا ایام اخیر باقی بود و کائوفمان سردار روس آن را در سال 1285 ه  ق مطابق 1868 م تحت تبعیت روسیه درآورد عربشاه مؤسس خانات خیوه اگر چه بمقام خانی کل سیراردو نرسید، ولی سکه ای از او در دست است که قبل از هجوم توقتمش در دشت قبچاق ضرب شده است پنجمین پشت او ایلبرس خان پس از مرگ محمد شیبانی ظاهراً در حدود 921 ه  ق ( 1515 م) تمام ماوراءالنهر را بقوهء قهریه بتصرف خود آورد و فرزندان او تا این اواخر بخانات خیوه معروف بودند ولی از تاریخ 1289 ه  ق ( 1872 م) به بعد روسیه ایشان را تحت تبعیت خود آورده بود در خاتمه باید گفت که پسر دیگر جوجی بنام است که در امور قبایل « نوگای » تِوال که بر قبایل پِچِنگ ریاست داشت در جنوب روسیه یعنی حوالی شط بوگ متولی بود و او جد معروف شده اند بحوالی « نوگای » و منهزم شدن طوایف خود که به قبایل « توقتو » سیراردو دخالت عظیم داشت پس از مناقشه با ولگا آمد و اراضی بین شطوط ولگا و یمبا را اردوگاه خویش قرارداد تاریخ این اردوگاه کام بدست نیامد و بیشتر آن در کوچ - (1) (214 - کردن از محلی بمحل دیگر گذشته است (از طبقات سلاطین اسلام تألیف لین پول ترجمهء عباس اقبال صص 198 Czar of Tiumen.
اینستاگرام جدول آنلاین
کانال تلگرام جدول آنلاین

موارد بیشتر