خدایگان

«لغت نامه دهخدا»

[خُ] (اِ مرکب) گماشته خدا بر خلق (المعجم) پادشاه بزرگ( 1) (برهان قاطع) (صحاح الفرس) (فرهنگ اوبهی) (انجمن آرای ناصری) پادشاه (از شرفنامهء منیری) بزرگ سرور : خوبان همه سپاهند اوشان خدایگانست مر نیک بختیم را بر روی او نشان است رودکی خدایگانا پامس (بامس) به شهر بیگانه فزون ازین نتوانم نشست دستوریدقیقی بسان عمر و عطای خدایگان بزرگ ابوالمظفر شاه چغانیان احمدمنجیک بستاند آن دیار و ببخشد به بنده ای بخشیدنست عادت و خوی خدایگان فرخی خدایگان مهان خسرو جهان مسعود که روزگارش مسعود باد و سخت جوان فرخی آن هم ملک مروت و هم نامور ملک وآن هم خدایگان سیر و هم خدایگان فرخی گفتم چه خوانمش که ز نامش رسم بمدح گفتا امیر و خسرو و شاه و خدایگان فرخی در زیر امر اوست جهان یا جهان خود اوست یارب خدایگان جهانست یا جهانعنصری خدایگان خراسان و آفتاب کمال که وقف کرد بر او ذوالجلال عز و جلال عنصری خدایگان فلکست و نگفت کس که فلک مکان دیگر دارد کش اندروست مدار (از تاریخ بیهقی) خدایگانا برهان حق بدست تو بود اگرچه باطل یک چند چیره شد نهمار (از تاریخ بیهقی) خدایگانا چون جامه ای است شعر نکو که تا ابد نشود پود او جدا از تار (از تاریخ بیهقی) در تاریخ ملوک الفرس بسیار نسختها تأمل کردم که ایشان خدای نامه خوانند که پادشاهان را خدایگان خواندندی (مجمل التواریخ و القصص) پیغامبر [ علیه السلام ]گفتا [ رسولان پرویز را ] این چه شکل یعنی که ما را خدایگان فرمود که ریش پست کنیم و سبلت بگذاریم ؛« امرنا خدایگان بقص اللحی و عفوالشارب » : است گفتند (مجمل التواریخ و القصص) خدایگانا این داستان معروفست که کرد بنده به شعر خود اندرون تضمین مسعودسعد خدایگانا شاها ز عدل وجود تو هست بماه دی همه گیتی چو باغ در خرداد مسعودسعد خدایگان زمانه مظفر و منصور بزر فشاندن بر خلق دستها بگشاد مسعودسعد خدایگان جهانی و شاه بافرهنگ بعدل چون عمری و بهوش چون هوشنگ امیرمعزی منت خدای را که به تیر خدایگان این بنده بی گنه نشدم کشته رایگان امیرمعزی بزرجمهر بفرمود: تا حجام را بیاورند وی را گفت: تو بوقت موی برداشتن با خدایگان [ یعنی نوشیروان ] چه گفتی؟ گفت: هیچ نگفتم (نوروزنامهء خیام) بزرجمهر گفت: ای خدایگان [ خطاب بنوشیروان ] آن سخن که حجام گفت نه وی گفت، چه این به آن گفت بر آنچه دست بر سر خدایگان داشت و پای بر سر این گنج (نوروزنامهء خیام) خدایگان سلاطین و صدر ملک خدای که صدق و عدل چو بوبکر و چون عمر دارد مختاری ابلهی را خدایگان خوانند ریش خود میریند و میدانندسنائی خاص خدایگان جهانگیر شهریارسوزنی خدایگان جهان پادشاه ملک ارام که امر نافذ او راست چرخ توسن رام سوزنی نو گشت سال عالم و عالم بسال نو میمون و سال نو بجمال خدایگانسوزنی عدل خدایگان بهوا داد اعتد��ل عالم ز اعتدال هوا گشت چون جنان سوزنی گر دل و دست بحر و کان باشد دل و دست خدایگان باشدانوری ور ز حجاز کعبه را رخصت آمدن بود در حرم خدایگان کعبه کند مجاوری خاقانی قضی الامر کآفت طوفان ببقای خدایگان برخاستخاقانی خدایگان سپهر آستان نکو داند که در جهان سخن بنده بی نظیر افتاد خاقانی خاک در خدایگان گر بکف آوری در او هشت بهشت چار جوی از بر سدره بنگری خاقانی تو شدی زنده دار جان ملوک عز نصره خدایگان ملوکنظامی موبدانش شه جهان خواندند خسروانش خدایگان خواندندنظامی خدایگان صدور زمانه کهف امان پناه ملت اسلام و شمس دولت و دین سعدی خدایگان صدور زمانه شمس الدین عماد و قبلهء اسلام و کعبهء زوارسعدی خدایگان جهان خسرو بزرگ عطا روا نداشت یکی بنده بی عطا دیدن ||؟ خداوندگار صاحب بزرگ (ناظم الاطباء) آقا خواجه (یادداشت بخط امروز مستعمل بوده است: فجاء الرسول « آقائی » و « آقا » دوران بعد و « خواجه » مؤلف) این کلمه، در زمان ساسانیان بجای کلمهء فقال: خدایگان مردیان دمار گرفت (از انساب سمعانی) : هم میکده را خدایگانیم هم دردپرست را ندیمیمخاقانی ( 1) - در حاشیهء برهان قاطع آمده: این کلمه مرکب از خدای + گان (= پسوند نسبت و اتصاف) است صاحب غیاث اللغه و آنندراج در ذیل که « گان » این کلمه آورده اند: بمعنی پادشاه و خداوند از کشف و مدار و مؤید بدان که این لفظ مرکب است از لفظ خدا و از لفظ بمعنی لایق خدا باشد، یعنی سزاوار تقرب و عنایت خدای تعالی باشد بعضی مبتدیان در بادی الرای گمان برند که خدایگان جمع را بگاف فارسی « ها » ی مختفی باشد، در حالت جمع « ها » است و خیال نمیکنند که گاف از کجا آمد چرا که اسمی که در آخر آن ی مختفی نیست بگاف فارسی بدل گردد « ها » بدل کرده به الف و نون جمع کنند، چنانکه بندگان جمع بنده و در آخر لفظ خدا لیکن اگر به این دلیل خدایگان را جمع گویند، جایز باشد که صاحب بهار عجم در رسالهء جواهر الحروف نوشته است که کاف فارسی گویند گاهی در غیر کلمه ذات الهاء در حالت جمع زاید هم آرند، چنانکه قمریگان بمعنی قمریان و در این باب شعر که کلمهء نسبت است، چنانکه « گان » و « خدا » امیرمعزی بسند آورده و در سراج اللغات نوشته که خدایگان مرکب است از لفظ رایگان که در اصل راهگان و شاهگان بود؛ آنچه که در راه یابند که مفت باشد و آنچه لایق شاه بود مگر آنکه در خدایگان نسبت در خداوند، یعنی شخصی که مثل خدا مالک و متصرف و غالب « وند » افادهء تشبیه می کند چنانکه لفظ.
اینستاگرام جدول آنلاین
کانال تلگرام جدول آنلاین

موارد بیشتر