«لغت نامه دهخدا»
[خُ] (اِخ) خراسان در زبان قدیم( 1) فارسی بمعنی خاور زمین است این اسم در اوائل قرون وسطی بطور کلی بر تمام ایالات اسلامی که در سمت خاور کویر لوت تا کوههای هند واقع بودند، اطلاق می گردید و به این ترتیب تمام بلاد ماوراءالنهر را در شمال خاوری به استثنای سیستان و قهستان در جنوب شامل می شد حدود خارجی خراسان در آسیای وسطی بیابان چین و پامیر و از سمت هند جبال هندوکش بود( 2) ولی بعدها این حدود هم دقیقتر و هم کوچکتر گردید تا آنجا می توان گفت خراسان که یکی از ایالات ایران در قرون وسطی بود از سمت شمال خاوری از رود جیحون به آنطرف را شامل نمی شد ولی همچنان تمام ارتفاعات ماورای هرات را که اکنون قسم شمال باختری افغانستان است، در برداشت مع الوصف بلادی که در منطقهء علیای رود جیحون، یعنی در ناحیهء پامیر واقع بودند؛ در نزد اعراب قرون وسطی جزء خراسان، یعنی داخل در حدود آن ایالت محسوب می شدند ایالت خراسان در دورهء اعراب، یعنی در قرون وسطی به چهار قسمت (چهار ربع) تقسیم می گردید و هر ربعی بنام یکی از چهار شهر بزرگی که در زمانهای مختلف کرسی آن ربع یا کرسی تمام ایالت واقع گردیدند و عبارت بودند از: نیشابور، مرو، هرات و بلخ پس از فتوحات اول اسلامی، کرسی ایالت خراسان مرو و بلخ بود، ولی بعدها امرای سلسلهء طاهریان مرکز فرمانروایی خود را بناحیهء باختر برده؛ نیشابور را که شهر مهمی در غربی ترین قسمتهای چهارگانه بود، مرکز امارت خویش قرار دادند (از سرزمینهای 409 ) آنچه در فوق گذشت وضع خراسان بگذشته بوده است و اما پس از جنگ هرات ، خلافت شرقی ترجمهء فارسی ص 408 بسال 1249 ه ق خراسان به دو قسمت تجزیه شد، قسمتی که در مغرب هریرود واقع بود؛ جزء ایران و قسمت دیگر به افغانستان ضمیمه گردید و یکی از چهار ایالت ایران نام گرفت و ایالت خراسان (یعنی خراسان واقع در غرب هریرود) بحدود زیر است: شمال: ماوراءالنهر و قسمتهایی که از آن جدا شده است، مشرق: عراق عجم و استرآباد، طول آن از شمال بجنوب 800 و از مشرق بمغرب 480 کیلومتر و مساحت آن قریب 220000 کیلومتر میباشد (قدری بزرگتر از انگلستان) زمین خراسان عموماً کوهستانی و ارتفاع کوههای آن در شمال و مشرق بیشتر و امتداد آنها عموماً از شمال غربی بجنوب شرقی است و دره های پر آب و حاصلخیز بین این رشته ها قرار گرفت که در هر یک از آنها مراکز پرجمعیتی پی درپی دیده میشود و این مراکز سابقاً آبادتر و پرجمعیت تر بوده است و نیز کوههایی که در شمال واقع شده، پوشیده از جنگل بوده و بقایای آن جنگلها هنوز دیده میشود در مغرب خراسان، کویر نمک و در جنوب کویر لوت واقع است دره هایی که در این ایالت واقع شده از شمال بجنوب بدین قرارند: 1- درهء قوچان، شیروان و بجنورد 2- درهء سبزوار، نیشابور و مشهد 3- درهء قاین��ت و بیرجند رودهای مهمی مانند اترک و گرگان و کشف رود و رود ابریشم (قراسو) در آن جاری و قسمتی از آنها بمصرف زراعت می رسد کرسی آن مشهد و شهرهای آن: سرخس، دره گز، قوچان، بجنورد، نیشابور، جوین، سبزوار، اسفراین، جام، باخزر، خواف، تربت حیدریه، ترشیز، فردوس، گلشن (طبس)، قاینات، 210 ) صاحب حدود العالم آرد: خراسان ناحیت مشرق وی ، شاهرود، سمنان و دامغان است (از جغرافیایی سیاسی کیهان ص 179 هندوستانست و جنوب وی بعضی از حدود خراسانست و بعضی بیابان کرکس کوه و مغرب وی نواحی گرگان است و حدود غور و شمال رود جیحون است و این ناحیتی است بزرگ با خواستهء بسیار و نعمتی فراخ و نزدیک میانهء آبادانی جهان است و اندر وی معدنهای زرست و سیم و گوهرهای کی از کوه خیزد و از این ناحیت اسب خیزد و مردمان جنگی و در ترکستانست و از او جامهء بسیار خیزد زر و سیم و پیروزه و داروها و این ناحیتی است با هوای درست و مردمان با ترکیب قوی و تن درست و پادشای خراسان اندر قدیم جدا بودی و پادشای ماوراءالنهر جدا و اکنون هر دو یکی است و امیر خراسان ببخارا نشیند و از آل سامانست و از خوانند و اندر همهء خراسان عمال او باشند و اندر حدهای خراسان پادشاهانند و « ملک مشرق » فرزندان بهرام چوبین و ایشان را 89 ) : خدایگان خراسان و آفتاب کمال که وقف کرد بر او ، خوانند (از حدود العالم چ دانشگاه ص 88 « ملوک اطراف » ایشان را ذوالجلال عز و جلال عنصری از همه شاهان چنین لشکر که آورد و که برد از عراق اندر خراسان وز خراسان در عراق منوچهری سلام کن ز من ای باد مر خراسان را ناصرخسرو خاک خراسان که بود جای ادب معدن دیوان ناکس اکنون شدناصرخسرو بنالم بتو ای علیم قدیر ز اهل خراسان صغیر و کبیرناصرخسرو قد ذکرنا فی کتاب فنون المعارف ماذهبت الیه الفرس و البسط فی قسمه المعمور من الارض و نسمیهم مشارق الارض و ماقارب و ذلک من مملکتها خراسان و خر الشمس فاضافوا مواضع المطلع الیها (التنبیه الاشراف مسعودی) رهروم مقصد امکان بخراسان یابم تشنه ام مشرب احسان بخراسان یابم خاقانی چه سبب سوی خراسان شدنم نگذارند عندلیبم بگلستان شدنم نگذارندخاقانی آن کعبهء وفا که خراسانش نام بود اکنون بپای پیل حوادث خراب شدخاقانی عاج هندوستان و تحفه های چین و پوستینهای خراسانی (ترجمهء محاسن اصفهان ص 53 ||) نام پرده ای بوده است از پرده های موسیقی : آواز خوش از کام و دهان و لب شیرین گر نغمه کند ور نکند دل بفریبد در پردهء عشاق و خراسان و مسینا » ( مشرق )xvarasan « پهلوی » حجازست از حنجرهء مطرب مکروه نزیبد سعدی (گلستان) ( 1) - در حاشیه برهان آمده: در خوشا جایا بروبوم خراسان درو باش و جهان را می خور آسان زبان پهلوی هر کو شناسد خراسان آن بود کز وی خور آسد :«139:2 خور آسان را بود معنی خور آیان کجا از و�� خور آید سوی ایران (ویس و رامین ص 171 ) و رجوع شود به: (اساس فقه اللغهء از حاشیهء برهان چ معین) در معجم البلدان ) « مفتاح العلوم خوارزمی ص 72 » ،« خراسان، تفسیره المشرق » ،( ایرانی 1:2 ص 176 تعابیر لغوی چندی برای آن شده است که چون جنبهء علمی ندارد، از آن میگذریم ( 2) - یاقوت، خراسان را از لحاظ جغرافیایی چنین توصیف کرده است: خراسان بلاد وسیعی است و نخستین حد آن حدود عراق ازاذوار قصبهء جوین و بیهق است و آخرین حدش از حدود هند و طخارستان و غزنه و سجستان و کرمان می باشد البته این نواحی جزء خراسان نیستند، بلکه از اطراف حدود آن می باشند خراسان مشتمل بر شهرهای بزرگی است که از آن جمله است: نیشابور، هرات، مرو (مرو قصبه آن بوده است)، بلخ، طالقان، نسا، ابیورد و سرخس و آنچه از شهرهای زیر نهر جیحون می باشد پاره ای از مردم اعمال خوارزم را از شهرهای خراسان می آورند و حتی ماوراءالنهر را جزء آن می دانند، ولی حقیقت چنین نیست یاقوت از قول بلاذری می آورد که خراسان چهار ربع بوده بدین قرار: ربع اول ایران شهر و آن نیشابور، قهستان، طبسان، هرات، بوشنج، بادغیس و طوس که اسم آن طابران است، ربع دوم مروشاهجهان، سرخس، نسا و ابیورد، مروالرود، طالقان، خوارزم و آمل که هر دو شهر مزبور بر نهر قرار داشته اند، ربع سوم در غرب نهر جیحون است و بین آنجا تا نهر هشت فرسخ راه است و شهرهای فاریاب، جوزجان، طخارستان علیا، خست، اندرابه، بامیان، بغلان، والج (شهر مزاحم بن بسطام)، رستاق بیل و بدخشان (مدخل مسافران تبت) است و از اندرابه مردمان بکابل می روند و ترمذ و آن در شرق بلخ است و صغانیان، طخارستان سفلی خلم و سمنجان، ربع چهارم ماوراءالنهر بخاری، شاس (چاچ)، طرازبند، صغد، هوکش، نسف، روبستان، اشروسنه، سیام قلعه المقنع، فرغانه و سمرقند یاقوت می گوید: این قول صحیح نیست و صحیح همان است که در اول گذشت و آنچه بلاذری آورده از مضمومات والی خراسانست خراسان به سال 31 ه ق در ایام عثمان بسرکردگی عبدالله بن عامربن کریز گشوده شد و اراضی اغلب این ناحیه مفتوح العنوه است خراسانیان به ابتدای گشودن مسلمین از بهترین مسلمانان بودند و بطوع در بعضی از بلاد گردن به اسلام گذاشتند و تا زمان ابومسلم خراسانی بر این رفتار باقی بودند تا آنکه ابومسلم خراسانی قیام کرد و آنان از پیروان او گشتند دربارهء خراسان دو حدیث است یکی از آن دو را شریک بن عبدالله ماخرجت من خراسان رایه فی جاهلیه و الاسلام » : و دیگر آن است « خراسان کنانه الله اذا غضب علی قوم رماهم بهم » : نقل کرده از معجم البلدان) برای اطلاع از نام امرای عربی که بر خراسان تا دورهء طاهریان حکم راندند، به زین ) « فردت حتی تبلغ منتهاها الاخبار گردیزی چ سعید نفیسی رجوع شود حمدالله مستوفی دربارهء حدود خراسان چنین می آورد: در او چند شهر است، حدودش تا باولایات قهستان، قومس، مازندران و مفازهء خوارزم پیوسته است حقوق دیوانیش در زمان سابق داخل ایران بودی در عهد طاهریان قریب هزار تومان بوده است، اما در زمان دولت مغول چون اکثر اوقات وزراء و کتاب دیوان اعلی خراسانی بوده اند، خراسان، قهستان، قومس، مازندران و طبرستان را مملکتی علیحده گرفته اند و حسابش جداگانه کمتر چیزی بر پادشاهان عرض می کرده و بدین حیله هر سال بمدد خرج لشکریان خراسان بیست تومان از این ولایت می ستده اند؛ تا در عهد سلطان ابوسعید وزیر خواجه غیاث الدین محمد رشیدی طاب ثراه بر این حال اطلاع یافت، دیگر وجوهی از این ولایات بدیشان نداد و بر آن بود که آن مملکت را اموال معین گردانیده و اخراجات مقرری ولایات و اقطاع لشکرها و دیگر مصالح آنجایی را وضع کرده مابقی را بوجه ( خزانهء عامره داخل محاسبان این ولایات گرداند، زمان امانش نداد و بر آن قرار نماند (از نزهه القلوب چ لندن ص 147.