«لغت نامه دهخدا»
[خُ] (ص)( 1) کوچک که در مقابل بزرگ است (از برهان قاطع) ضد بزرگ (از غیاث اللغات) (از انجمن آرای ناصری) (از آنندراج) صغیر صُ غار (بحر الجواهر) کوچک کم جثه (از ناظم الاطباء) مقابل کلان (یادداشت مؤلف) : مرعش، جذب دو شهرک است خرم و آبادان و خرد (حدود العالم) کولان، ناحیتی خرد است و بمسلمانی پیوسته و اندر او کشت و برز است (حدود العالم) ستوده بود نزد خرد و بزرگ اگر زادمردی نباشد سترگرودکی چنین کار یکسر مدارید خرد که این کینه را خرد نتوان شمردفردوسی چنین گفت پیران به رهّام گرد که این کار را خرد نتوان شمردفردوسی چو از پارس لشکر فراوان نبرد چنین بود نزد بزرگان و خردفردوسی برآمد بسنگ گران سنگ خرد همین و همان سنگ بشکست خرد فردوسی دراز و پهنا حوضی بصدهزار عمل هزار بتکدهء خرد گرد حوض اندرفرخی صد گردنک زبرجدین دیدی بر یک تن خرد نرگس برّیمنوچهری امیر رضی اللهعنه گفت این خرد حدیثی است ده هزار سوار ترک با بسیار مقدم آمدند و در میان ولایت من نشسته و می گویند ما را جای و مأوی نمانده است (تاریخ بیهقی) امیر نماز دیگر بار نداد و بروزه گشودن بیرون نیامد و گفتند بشربتی روزه گشاد و طعام نخورد که نه خرد حدیثی بوده که افتاد (تاریخ بیهقی) من که ابوالفضلم این ملطفه خرد و نامه بزرگ تحریر کردم (تاریخ بیهقی) چو خردی بزرگ آورد دستبرد به از صد بزرگان کشان کار خرد (گرشاسب نامه) بکشتند چندانکه نتوان شمرد گرفتند دیگر بزرگان و خرد(گرشاسب نامه) جز از کشتگان هرکه را نام برد همه خسته دید از بزرگان و خرد (گرشاسب نامه) بکش آتش خرد پیش از گزند که گیتی بسوزد چو گردد بلند (گرشاسب نامه) هر خردی از او شد کلان و او خود زی عقل نه خرد است و نه کلان است ناصرخسرو زنهار بتوفیق بهانه نکنی زآنک مغرور نداری بچنین خرد و کلان را ناصرخسرو چند چیز است که اگر خرد است بزرگ باید داشت، آتش و بیماری و دشمن (از اندرزنامهء منسوب بخواجه نظام الملک) خرد مکن طبع نه چرخیست خرد تنگ مکن دل نه جهانیست تنگمسعودسعد در آینهء خرد روی مردم هم خرد چنان آینه نمایدمسعودسعد عاقبت عافیت آموز او گنج بزرگ است پس از رنج خردانوری وز بزرگی که نفس حادثه است می شناسم که فاعلی است نه خردانوری بکلاهی بزرگ کرده مرا آنکه گیتی به پیش چشمش خردانوری دل خرد مرا غمان بزرگ از بزرگان خرده دان برخاستخاقانی ما چنین خرد نیستیم الحق که بعمری بدست آمده ایم عطار (دیوان چ سعید نفیسی ص 216 ) - انگشت خرد؛ خنصر و آن آخرین انگشتها باشد (یادداشت بخط مؤلف) -امثال: از خردان خطا از بزرگان عطا از خردان لخشیدن از بزرگان بخشیدن خردنگرش و بزرگ زیان مباش (از قابوسنامه) ز آب خرد ماهی خرد خیزد نهنگ آن به که با دریا ستیزد سعدی || جوان اندک سال (از ناظم الاطباء) کم سن سنین طفولیت و شیرخوردگی( 2) (یادداشت بخط مؤلف) : تو کودک خرد و من چنان سارنجم جانم ببری همی ندانی رنجمصفار مرغزی بدانگه که ایران به ایرج سپرد کز آن نامدارانْش او بود خردفردوسی بسی بی پدر کرد فرزند خرد بسی رود و کوه و بیابان سپردفردوسی چهارم از آن کودکان داشت خرد غم خرد را خرد نتوان سپردفردوسی چو آن خرد را سیر دادند شیر نوشتندش اندر میان حریرفردوسی شبانان کوه قلو را بخواند وز آن خرد چندی سخن ها براند( 3)فردوسی بدو گفت شاه ای گرانمایه خرد ترا از نژاد که باید شمرد؟فردوسی گفت اگر نه آنستی که تو هنوز خردی و این ادب نیاموخته ای ترا امروز مالشی دادمی که بازگفتندی (نوروزنامه) کودک خرد را چون بدارودان زرش شیر دهند آراسته سخن آید (نوروزنامه ||) ریزهء هر چیزی (غیاث اللغات) ریزریز له نرم تکه تکه : بی شک نهنگ دارد دل را همی خشاید ترسم که ناگوارد کایدون نه خرد خاید رودکی بدان گرزهء گاوسر دست برد بزد بر سرش ترک بگسست خردفردوسی برآمد بسنگ گران سنگ خرد همین و همان سنگ بشکست خرد فردوسی بزخم عمود و به کوپالشان همی خرد شد پهلو و یالشانفردوسی سر و دست و پایش شکستند خرد کشانش به پیش سراپرده بردفردوسی بکوبی زیر پای خویش خردم دو کتف من بیندازی چو شاپورمنوچهری اندام شما بر بلگد( 4) خرد بسایممنوچهری ز بس کوفتن زور تنْشان ببرد سر و گردن هر دو بشکست خرد (گرشاسب نامه) بزد نیزه بر گردگاه دو گرد برآورد و زد بر زمین کرد خرد (گرشاسب نامه) بگفت این و شد بر رخش اشک درد چو سیم گدازیده بر زرّ زرد ز بادام بر ماه و مرجان خرد گهی ریخت گاهی بفندق سترداسدی آنگه هر سه را خرد بساید و با یکدیگر بیامیزد (نوروزنامه) و همچندِ همه ذراریح گیرد و خرد بساید و بر هم آمیزد (نوروزنامه) تیری بیامد و بر نگینهء انگشتری زد و خرد بشکست (نوروزنامه) - باران خرد، خرد باران؛ باران ریز بارانی که دارای قطرات ریز باشد : آگاه نیی که ریگ بارید بر سرْت بجای خرد بارانناصرخسرو - پول خرد؛ واحدهایی کمتر از یک تومان چون پنجهزاری و قران و ده شاهی و غیره (در تداول امروز) (یادداشت بخط مؤلف) - پهلوهای خرد؛ اضلاع الخلف القصری - خردخاکشی؛ له ریزریز - خردخرد؛ رفته رفته آهسته آهسته - خرد شکستن؛ ریزریز کردن کوچک کوچک کردن : گردن چو خیار بشکنی خرد میری چو خراز گزاف و برخیزدسوزنی - خرد کوفتن؛ آنچنان کوفتن که شی ء کوفته شده کاملًا له شود : تا صعوه بمنقار نگیرد دل سیمرغ تا پشّه نکوبد به لگد خرد سر پیلمنجیک - خرد فروکوفتن، خرد فروکوبیدن:مار است عَدوی تو سرش خرد فروکوب فرض است فروکوفتن ای خواجه سر مار فرخی - خردمُرد؛ له ریزریز خردخاکشی : با خردمردش کفواً احد - خرد و خمیر؛ له و لورده نرم له - درم خرد؛ پولی که از یک درم ارزشش کمتر بوده است : آباد بر آن سی ودو دندانک سیمین چون بر درم خرد زده سین سماعیل منجیک - نان خرد کردن؛ نان ریزریز کردن برای ساختن ثرید (یادداشت بخط مؤلف ||) حقیر پست خوار ناقابل : مرا بی پدر داشت بهرام گرد دو ده سال زآنگه که بابم بمرد کنون شاه خاقان نه مردی است خرد همش دستگاه است و هم دستبردفردوسی به پیران چنین گفت هومان گرد که دشمن ندارد خردمند خردفردوسی هر بزرگی که بفضل و بهنر گشت بزرگ نشود خرد ببد گفتن بهمان و فلانفرخی جمله زنگار همه هند بشمشیر سترد ملکت هند بدو سخت حقیر آمد و خرد منوچهری خانه از موش تهی کی شود و باغ از مار مملکت از عدوی خرد مصفا نشود منوچهری همه یاران من بزرگ شدند من بماندم بچشم ایشان خردسوزنی نشاید دید خصم خویش را خرد که نرد از خام دستان کم توان بردنظامی مشمار عدوی خرد را خردنظامی - خرد داشتن؛ حقیر شمردن ناچیز و ناقابل شمردن : و بزرگان را هیبتی ننهادی و کارهای بزرگ خرد داشتی (فارسنامهء ابن بلخی ص 107 ) -امثال: بخردان مفرمای کار درشت خردهمت همیشه خوار بودسنائی || کم (از انجمن آرای ناصری) (آنندراج) اندک کم مایه (از نظر عددی) : همی رفت پیش اندرون مرد گرد سپاهی بر او انجمن شد نه خردفردوسی یکی برد از آن سنگ و دیگر نبرد سدیگر کس، از کاهلی برد خردفردوسی پراندیشه شد تا بدرگه رسید کز آن خرد بخشش چه آمد پدیدفردوسی دیدیم بسی، که آب در اصطلاح « خرد گرفتن » سرچشمهء خرد چون بیشتر آمد شتر و بار ببرد سعدی (گلستان ||) باریک دقیق (ناظم الاطباء) چون ،« کتاب اورامان 127 »wurd اورامانی ،« تاوادیا 167 » xvart خیاطان ( 1) - در حاشیهء برهان قاطع معین آمده است: پهلوی تفسیر الالفاظ » معرب آن خرده ،xurd گیلکی هم ،« نصاب طبری 325 »xurd طبری ،« کتاب 2 ص 177 » xurd شهمیرزادی 2) - گاهی در ) اساس فقه اللغهء ایرانی 1: ص 298 » دانسته xvareta هرن خرد فارسی را از اوستایی « الدخیله فی اللغه العربیه « خرد » این معنی موصوف حذف میشود و صفت بجای موصوف می نشیند، در این صورت این کلمه اسم می گردد ( 3) - در اینجا بجای موصوف در جمله آمده است ( 4) - ن ل: زیر لگد.