«لغت نامه دهخدا»
[خِ رَ مَ] (ص مرکب)( 1) عاقل صاحب عقل، چه خرد بمعنی عقل و مند بمعنی صاحب و خداوند است (از برهان قاطع) دانشمند دانا (از شرفنامهء منیری) (از انجمن آرای ناصری) صاحب هوش خداوند عقل شخص عاقل (از ناظم الاطباء) رزین (زمخشری) عقیل عَقول ورد بخرد اَریب اَرِب نَهیّ فرزانه لبیب (یادداشت بخط مؤلف) : در این گیتی سراسر گر بگردی خردمندی نیابی شادمانهشهید بلخی ای یار رهی ای نگار فتنه ای دین خردمند را تو رخنهرودکی یکی چاره ساز ای خردمند پیر نباید چنین ماند بر خیرخیردقیقی از ایران سرایند و جنگ آوران خردمند و بیداردل مهترانفردوسی دو مرد خردمند پاکیزه خوی بدستار چینی ببستند رویفردوسی سواریش دیدم چو سرو سهی خردمند بازیب و بافرهیفردوسی خردمند پیران بیامد چو باد کسی کش خرد بد دلش گشت شاد فردوسی فرستاده ای جست بوزرجمهر خردمند و شادان دل و خوبچهرفردوسی بیاورد پور سیاوخش را جوان خردمند جان بخش رافردوسی دلش کور باشد سرش بیخرد خردمندش از مردمان نشمردفردوسی مردی گزیده کرد خردمند و پیش بین بارای و باکفایت و باسنگ و باوقارفرخی خردمند آن کسی را مرد خواند که راز خود نهفتن می تواند(ویس و رامین) التونتاش رفت از دست آن است که ترک و خردمند است و پیر شده نخواهد که خویشتن را بدنام کند (تاریخ بیهقی) بونصر بر شغل عارضی بود که فرمان یافت و مردی سخت فاضل و زیبا و ادیب و خردمند بود (تاریخ بیهقی) بسیار خردمند باشد که مردم را بر آن دارد که براه صواب برود (تاریخ بیهقی) مسعود محمد لیث که باهمت و خردمند و داهی بود بفرستادند (تاریخ بیهقی) خردمند کن حاجب خود بکار طرازندهء درگه و بزم و یار اسدی بدست آوریده خردمند سنگ به نایافته دُرّ ندْهد ز چنگاسدی خردمند به پیر و یزدان پرست جوان گرد و خوشخوی و بخشنده دست اسدی مجوی آز و از دل خردمند باش ببخش و خداوند خرسند باشاسدی خردمند باشید تا توانگر باشید (قابوسنامه) مرد خردمند بحکمت شود تو چه خردمند بپیراهنیناصرخسرو جانت بسخن پاک شود زآنکه خردمند از راه سخن برشود از چاه بجوزا ناصرخسرو و بر خردمند واجبست که بر قضاهای آسمانی رضا دهد (کلیله و دمنه) تقدیر آسمانی شیر را گرفتار سلسله گرداند و خردمند دوربین را خیره و حیران (کلیله و دمنه) و بحال خردمند آن لایقتر که همیشه طلب آخرت را بر دنیا مقدم دارد (کلیله و دمنه) تا چه کند مرد خردمند آز تا چه کند باشهء چالاک باز خاقانی تکیه نکند بر کرم دهر خردمند سکه ننهد بر درم ماهی ضرابخاقانی وز این در نیز شاپور خردمند بکار آورد با او نکته ای چندنظامی دیوانهء عشق او هر جا که خردمندی دردی کش درد او هر جا که طلبکاری عطار خردمند را سر فروشد ز شرم شنیدم که میرفت و میگفت نرم سعدی (بوستان) خرمند باشد جهاندیده مرد که بسیار گرم آزموده ست و سرد سعدی (بوستان) نخواهد که بیند خردمند ریش نه بر عضو مردم نه بر عضو خویش سعدی (بوستان) یکی پرسید از آن گم کرده فرزند که ای روشن روان پیر خردمند سعدی (گلستان) مرد خردمند هنرپیشه را عمر دو بایست در این روزگارسعدی جز بخردمند مفرما عمل گرچه عمل کار خردمند نیست سعدی (گلستان) منظور خردمند من آن ماه که او را با حسن ادب شیوهء صاحب نظری بود حافظ خردمند اگرچه عاقل بود از مشورت مستغنی نباشد (منسوب به بزرگمهر) گفت خردمند این جهان چو درختی است رسته بر او شاخ و برگ و میوهء الوان حاج سیدنصرالله تقوی ( 1) - این کلمه گاه گاه بجای اسم می نشیند و خواص اسمی بر آن حمل میشود.