«لغت نامه دهخدا»
[خُ دَ / دِ] (ص، اِ)( 1) ریزه هر چیز را گویند (برهان قاطع) ریزهء هر چیز از قبیل چوب و امثال آن (آنندراج) (انجمن آرای ناصری) ریزهء هر چیز از نان و امثال آن کسره (یادداشت مؤلف) : در عقل واجب است یکی کلی این نفسهای خردهء اجزا راناصرخسرو جسته نظیر او جهان نادیده عنقا را نشان اینک جهان را غیب دان زین خرده برپا داشته خاقانی گفت آستان خسرو و آنگاه عید نو این حرف خرده ای است گران، خرد مشمرش خاقانی قصب بر رخ که گر گوشم نهانست بناگوشم بخرده در میانستنظامی ما بدین خرده سر فروناریم ما ز تو بیش از این طمع داریم ؟ (از فرهنگ جهانگیری) - خردهء الماس؛ ریزهء الماس : کآن خوشترین نواله که از دست او خوری لوزینه ای است خردهء الماس در میان خاقانی - خردهء انگِشت؛ خاکهء زغال : حربگاهش چو زنگیانی زشت که ببیزند خردهء انگشتعنصری - خردهء پای؛ چهار پارهء استخوان است (ذخیرهء خوارزمشاهی) - خردهء خانه؛ قماش (مهذب الاسماء) - خردهء زر؛ برادهء طلا : وگر خردهء زر ز دندان گاز بیفتد به شمعش بجویند بازسعدی - خردهء زعفران؛ ریزهء زعفران کنایه از زردی است : و حراث ایام بر موضع لاله زارش خردهء زعفران ریخته (سندبادنامه) - خردهء دست؛ کاع: کاع، کناره خردهء دست از سوی انگشت بزرگ (بحر الجواهر) - خردهء شیشه، شیشهء خرده؛ پاره های « خرده » شکستهء شیشه (یادداشت بخط مؤلف) - خردهء مینا؛ ریزهء شیشه : گفتی که خردهء مینا بر خاکش ریخته (سعدی) با ترکیبات زیر نیز می آید که هر یک در لغت نامه علیحده ذکر شده اند: خرده بین، خرده بینی، خرده چین، خرده چینی، خرده خر، خرده خری، خرده دان، خرده دانی، خرده فروش، خرده فروشی، خرده کاری، خرده گیر، خرده گیری، خرده مُرده، خرده نان|| کمی اندکی (یادداشت بخط مؤلف) چون: یک خرده صبر کن؛ اندکی صبر کن توضیح: در این بیت سیدحسن غزنوی کلمهء بی خردگی بمعنای بی ادبی آمده است : به پیش رأی او خورشید را بی خردگی باشد اگر تا دامن محشر گریبان سحر گیرد سیدحسن غزنوی - خرده گرفتن؛ نکته گرفتنی را گویند که بر گفتگوی مردم گیرند و کنند (برهان قاطع) نکته گرفتنی بر قول و فعل کسی و چنین کس را خرده بین و خرده دان و خرده گیر گویند (از آنندراج) (از انجمن آرای ناصری): و بهر کسی آن نویسد که اصل و نسب و ملک و ولایت و لشکر و خزینهء او بر آن دلیل باشد الا بکسی که در این باره مضایقتی نموده باشد و تکبری کرده و خرده ای فروگذاشته و انبساطی فزوده که خرد آن را موافق مکاتبت نشمرد (چهارمقالهء عروضی) رجوع به خرده گرفتن شود : یکی خرده بر شاه غزنین گرفت که حسنی ندارد ایاز ای شگفت سعدی (بوستان) وه که گر با دوست دریابم زمانی ماجرا خردهء دیگر حریفان را غرامت من کشم سعدی (خواتیم) نگیرد کسی خرده بر ناتمام که از آتش ایمن بود عود خام امیرخسرو دهلوی ور بمستی ا��بی گوش نداشت خرده زو نیست و گمرهست یکسر ابن یمین || پولهای کوچک و کم ارز نقد مختصر از زر و سیم و غیره (یادداشت بخط مؤلف) : گفت آن خرده که با کدخدایش حسن گسیل کرده حال آن چیست، علی گفت اگر رای عالی بیند مگر صواب باشد که معتمدی بتعجیل برود و آن خزانه بیارد (تاریخ بیهقی) تراش کرده بوی آرزوی زر دوهزار درست و نیمه برون از قراضه و خرده سوزنی قلم راست کرده در پس گوش چشم بر خردهء کسان چون موشاوحدی چو گل گر خرده ای داری خدا را صرف عشرت کن که قارون را غلطها داد سودای زراندوزی حافظ || هر چیز یا موجود کوچک، و بحذف موصوف بر کودک و طفل و بچه اطلاق شده است (یادداشت بخط مؤلف) : کام من خشک و خردگان مرا می نیاساید آسیای گلوسوزنی ||شرارهء آتش را گویند (برهان قاطع) (شرفنامهء منیری) (آنندراج) (انجمن آرای ناصری) شرارهء آتش برای گیراندن آتش (یادداشت بخط مؤلف) : بخرده توان آتش افروختن پس آنگه درخت کهن سوختن سعدی (بوستان ||) خس و خاشاک و امثال آنرا نیز گفته اند || قوس و قزح || دندان || جایی را گویند از دست و پای ستوران که چدار و بخاو بر آن گذارند (برهان قاطع) بالای سم ستوران که بر او شکال نهند و به این مناسبت شکال گاه نیز گویند (از انجمن آرای ناصری) : و استخوان رسغ هشت پاره است و رسغ را بپارسی خرده گویند (ذخیرهء خوارزمشاهی) الاباض؛ حبل یشد به رسغ ید البعیر الی عضده، و آن رسنی است که بدان خردهء دست و زانوی شتر بندند : سرین و گردن و پشت و برش مسمّن میان و خردهء پای و رخش مضمّر مسعودسعد || کنایه از دقیق و باریک هم هست چه خرده بین، باریک بین را گویند (برهان قاطع) دقیقه (یادداشت بخط مؤلف) : خرد خرده دان و هرکه را این خرده بروی پوشیده باشد فرق نتواند کردن میان نشانهای بحران و نشانهای مرگ (ذخیرهء خوارزمشاهی) در کان ز شرمْ چشمهء یاقوت سرخ شد وین خرده ای است نیکو خاطر بر این گمار زیرا که کوه مادر او بوده او ندید مر کوه را سزای کف راد تو یسارمسعودسعد یک خرده یادم آمد و آن نیک خرده ایست شاید که در سخن کنم این خرده را بیان مسعودسعد عزم ترا که تیغ نخوانیم خرده ایست زیرا که تیغ تیز فراوان کند خطا مسعودسعد || عیب و گناه (برهان قاطع) (از شرفنامهء منیری) (از انجمن آرای ناصری) (از آنندراج) گناه صغیره (یادداشت بخط مؤلف) : بغفلت گر ز خاقانی گناهی در وجود آید به استغفار آن خرده بزرگی عذرخواه آمد خاقانی جوان هوس او درربود و هر دو خرده در میان نهادند و شرم و حجاب برداشتند (سندبادنامه) رکنیِ تو رکن دلم را شکست خردم از آن خرده که بر من نشستنظامی گفت بدین خرده که دیر آمدم روبه داند که چو شیر آمدمنظامی دهانم گر ز خردی کرد یک ناز بخرده در میان آوردمش بازنظامی بر خود گیرند خرده هر دم در عشق تو جان خرده دانانعطار بداندیش بر خرده چون دست یافت ��رون بزرگان به آتش بتافت سعدی (بوستان) بیک خرده مپْسند بر وی جفا بزرگان چه گفتند خذ ما صفا سعدی (بوستان) جفا مکن که بزرگان بخرده ای ز رهی چنین سبک ننشینند و سرگران ای دوست سعدی (بدایع) اگر سری برود بیگناه در پایی بخرده ای ز بزرگان نشاید آزردنسعدی (|| اِخ) نام نسکی است از جملهء بیست ویک نسک کتاب زند یعنی قسمتی است ازجملهء بیست ویک قسم کتاب مذکور چه نسک بمعنی قسم است، و بعضی گویند خرده ترجمهء کتاب زند است که آنرا پازند خوانند (برهان قاطع) (از آنندراج) (از انجمن آرای ناصری) تفسیر زند ساختهء زرتشت که آنرا پازند نیز گویند (شرفنامهء منیری) تفسیر پازند است (صحاح الفرس) خرده تفسیر اجزای پازند است و ایارده تفسیر جملهء پازند است (از فرهنگ اسدی) : ببینم آخر روزی بکام دل خود را گهی ایارده خوانم شها گهی کوتاه، پست، کم، کوچک)، همریشهء خرد، خردهء )xortak خردهدقیقی ( 1) - در حاشیهء برهان قاطع چ معین آمده: پهلوی رجوع شود به خرد « نیبرگ 134 » ( خرد شدن، شکستن ) xortak فارسی، ارمنی عاریتی و دخیل.