«لغت نامه دهخدا»
[خَ] (اِ مرکب)( 1) جانوریست معروف گویند مادهء او را مانند زنان حیض آید (برهان قاطع) (آنندراج) (انجمن آرای ناصری) حیوانی وحشی که گوشهای دراز دارد (ناظم الاطباء) ابوخداش ابوخرانق ابوعروه ابوبنهان ارنب اصمع حَوْشَب درماء درمه درامه عجوز قُفّه قَعیل قُواع لاغوش لاغون مقطع الاسحار خرگوش از نظر جانورشناسی: خرگوش نوعی از پستاندارانست که بتعداد زیاد و اقسام بسیار در قاره های اروپا و آسیا و افریقا و امریکای شمالی یافت میشود خرگوش امریکای شمالی انواع متفاوت دارد که از آنجمله اند خرگوشهای پنجه سفید( 2) و خرگوشهای منطقهء منجمد شمالی( 3) و خرگوشهای دم سفید( 4) و خرگوشهای دم سیاه( 5) نوعی از خرگوشها که به انگلیسی هر( 6)می گویند از نوع دیگر آن که بزبان انگلیسی ربیت( 7) نامیده میشود بواسطهء بزرگی جثه و بزرگتر بودن دو پا و درازی گوش و وسعت کف پا متمایز است و از این دو نوع خرگوشهای نوع دوم بچه های خود را برهنه و فاقد مو در سوراخهای زیرزمینی به دنیا می آورند در حالی که خرگوشهای نوع اول بچه های خود را با مو و در سطح زمین از دو تا چهار تا می زایند خرگوش به اصناف متعدد و تعداد کثیر در سراسر کانادا و سرحد شمالی ایالات متحدهء امریکا و در کوهستانهای جنوبی آن یافت میشود رنگ قهوه ای خرگوشها در زمستانها بسفید تبدیل میشود زیرا این حیوان در زمستان پشمهای تابستانی خود را می ریزد پاهای بلند خرگوش موجب میشود تا آن در روی برف به تندی بدود و این حیوان دراین نوع دویدن بین سایر پستانداران بی نظیر است خرگوشهای مناطق منجمد شمالی در نواحی درخت زار شمالی کانادا و آلاسکا زیست می کنند و خرگوشهای دم سیاه در ایالات متحدهء امریکا بسیار یافت میشوند این قسم خرگوش بواسطهء چستی و چالاکی و سرعت گامها همه نوع سگهای شکاری را عقب می گذارد و فقط تازیها هستند که می توانند آنها را شکار کنند زیرا وجود آنها برای مزارع غلات بسیار زیانمند است وجه تمایز خرگوشهای دم سیاه با خرگوشهای دم سفید علاوه بر سیاهی و سفیدی رنگ دم آنها در نوارهای سیاهرنگی است که در روی پشت آنها قرار دارد: در خرگوشهای دم سیاه اندازهء هر یک از این نوارها وسیع تر و بزرگتر از اندازهء نوار خرگوشهای دم سفید است : شیر غژم آورد و جست از جای خویش آمد آن خرگوش را آلغده پیشرودکی گفت با خرگوش خانه خان من خیز و خاشاکت از او بیرون فکنرودکی نهی پایت از پایه بیرون همی که خرگوش گیری بگردون همی (گرشاسب نامه) چو آهو و خرگوش یابد عقاب نیارد بدراج و تیهو شتاب(گرشاسب نامه) سپسِ این درون شو ای خرگوش که بپرواز برشده ست عقابناصرخسرو تو چو خرگوش چه مشغول شدستی بگیاه که بسر برْت عقاب است و بگرد تو کلاب ناصرخسرو خرگوشوار دیدم مردم را خفته دو چشم باز خرد خفتهناصرخسرو شیر اگر در میان شکار خرگوش خرگوری بیند دست از خرگوش بدارد و روی سوی خرگور آرد (کلیله و دمنه) خرگوش شیر را بحیلت هلاک کرد (کلیله و دمنه) شاعران حیض حسد یافته چون خرگوشند تا ز من شیردل این نکتهء عذرا شنوند خاقانی (دیوان چ سجادی ص 104 ) پی غلط کرده چو خرگوش همه شیردلان راه تنها شده تا کعبه به تنها بینندخاقانی گر چو خرگوش کنم پیروی شیر چه سود که چو آتش به نیستان شدنم نگذارند خاقانی که خرگوش حیض النسا دارد و من پلنگم ز حیض النسا می گریزمخاقانی ساقی است آهوی سیمین و از آن زرین گاو خون خرگوش کند آبخور مارانمخاقانی که خرگوش هرموز را ای شگفت سگ آن ولایت تواند گرفتنظامی بوالفضولی چند در حکم قدر لایق خرگوش آمد گوش خر مولوی (مثنوی) نحس خرگوشی که باشد شیرجو زیرکی و عقل و چالاکیت کو؟ مولوی (مثنوی) شیر را خرگوش در زندان نشاند ننگ شیری کو ز خرگوشی بماند مولوی (مثنوی) دموج؛ گام کوتاه زدن خرگوش و بشتاب دویدن جعمره؛ گرد آوردنِ خرگوشْ خود را در وقت گزیدن درص؛ بچهء خرگوش ازماع؛ دویدن خرگوش خرنق؛ بچه خرگوش خُزَر؛ خرگوش نر اِنفاج؛ خرگوش را برخیزانیدن (منتهی الارب) خرگوش حیوان معروف است و در شریعت موسوی نجس محسوب بوده زیرا اگرچه نوشخوار می کند لکن سم چاک نیست (قاموس کتاب مقدس) - خواب خرگوشی؛ خوابی است که یک چشم خفته باز باشد چون حالت خرگوش بوقت خواب : خواب خرگوشی بدان صوفی فتاد مولوی (مثنوی) - خواب خرگوشی دادن؛ اغفال کردن فریب دادن (یادداشت بخط مؤلف) : آهوچشمی که چشم آهوش میداد بشیر خواب خرگوشنظامی - خواب خرگوشی فکندن؛ اغفال کردن : بیداری دولتت فکنده در دیدهء خواب خواب خرگوش ظهیر فاریابی -امثال: خرگوش هرمز را سگ هرمز گیرد، نظیر: شغال بیشهء مازندران را ندرّد جز سگ مازندرانی ||؟ کنایه از شرم مرد (یادداشت بخط مؤلف) : لیکن چه کنم آه که خرگوش فروخت سوزنی || بارتنگ لسان الحمل (برهان قاطع) (آنندراج) (انجمن آرای ناصری) رجوع به بارتنگ شود (|| اِخ) خرگوش یا خرگوش فلک؛ همان صورت معرب آن ،« اونوالا 285 » xargosh ارنب است (یادداشت بخط مؤلف) ( 1) - در حاشیهء برهان قاطع چ معین آمده است: پهلوی بمعنی بزرگ) و ) « خر » فرانسوی) (لکلرک 2 ص 24 ) (دزی ج 1 ص 366 ) مرحوم دهخدا آنرا مرکب از ) Plantain = خرکوس Lepus americanus (3) - Lepus arcticus (4) - Lepus townsendii - ( عضو شنیدن) دانسته اند ( 2 ) « گوش » (5) - Lepus californicus (6) - Hare (7) - Rabbit.