«لغت نامه دهخدا»
[خُرْ رَ] (ص)( 1) شادمان، خوشوقت (برهان قاطع) (آنندراج) (انجمن آرای ناصری) مسرور دلخوش شاد (ناظم الاطباء) شاداب سرزنده مقابل نژند باطراوت (یادداشت بخط مؤلف) بَشّ : باز تو بی رنج باش و جان تو خرم با نی و با رود با نبیذ فناروزرودکی ای امیر مهربان این مهرگان خرم گذار فر و فرمان فریدون ورز با فرهنگ و هنگ منجیک مرا گفت بگیر این و بزی خرم و دلشاد وگر تنْت خراب است بدین میکنش آباد کسائی چو بشنید شیرین که آمد سپاه به پیش سپه آن جهاندار شاه ز ایوان خرم برآمد ببام بروز جوانی نبد شادکامفردوسی بر او آفرین کرد بهرامشاه که شادان و خرم بزی سال و ماهفردوسی از آن نامه شد شاد و خرم نهان بر او تازه شد روزگار مهانفردوسی خوش و خرم و خوب و آراسته بهر جای گنجی پر از خواستهفردوسی چو روی یلان کرد خرم شراب چنین گفت فرزانه افراسیابفردوسی آن زلف سرافکنده بدان عارض خرم ازبهر چه آراست بدان توی و بدان خم؟ عنصری همواره شهنشاه جهان خرم باد در خانهء بدسگال او ماتم بادمنوچهری تن او تازه جوان باد و دلش خرم و شاد پیشهء او طرب و مذهب او دانش و داد منوچهری امیر گفت الحمدلله سخت تازه بایستاد و خرم گشت (تاریخ بیهقی) شاد و خرم زی و می میخور (تاریخ بیهقی) بدان همره از نامهء باستان بشعر آر خرم یکی داستان اسدی (گرشاسب نامه) مخرام و مشو خرم از اقبال زمانه زیرا که نشد وقف تو این مرکز غبرا ناصرخسرو گه خرم زید و عمرو غمگین گه غمگین زید و عمرو خرمناصرخسرو چو چشم از نور و ماه از خور بدانش گشت دل زیبا چو جسم از جان و باغ از نم بدانش گشت جان خرم ناصرخسرو ادریس گفت ای جوانمرد یک ساعت بیا نظارهء قدرت خداوند بصحرا رویم تا دل بگشاید و وقت ما خرم شود (قصص الانبیاء ص 31 ) زآن روی که با سید کونینی هم نام طبع همه هم نامان باشد بتو خرمسوزنی با جود تو هست از دگران خواستن چیز بر ساحل قلزم چو نمازی به تیممسوزنی تا چند که پوستین به گازر ده خرم دل آنکه پوستین داردانوری جمشید در اول پادشاهی سخت خدای ترس بود و جهانیان او را دوست دار بودند و بدو خرم (نوروزنامه) تا سال دیگر شادمان و خرم با آن چیزها در کامرانی بمانند (نوروزنامه) و خلاخل زرین چو دیرپای بازبندند بر شکار دلیرتر و خرم تر رود (نوروزنامه) ما در پناه دولت این فلک روزگار خرم گردانیده ایم (کلیله و دمنه) ایزد نیافرید هنوز آن دل کاندر جهان در آمد و خرم شدخاقانی عاشق از روی شناسی ببلاست خرم آنکس که کسش نشناسدخاقانی ازبرای شادی سائل برنگ میشوم خرم تر از اکرام خویشخاقانی جانم بحشمت تو نه غمناک خرم است کارم بهمت تو نه بدتر نکوتر استخاقانی هر کرا او مقبل و آزاد خواند او عزیز و خرم و دلشاد ماندمولوی خرم تن آنکه با تو پیوندد وآن حلقه که در میان ایشانیسعدی میروی خرم و خندان و نگه می نکنی که ��گه می کند از هر طرفت غمخواری سعدی گر در جهان دلی ز تو خرم نمی شود باری چنان مکن که شود خاطری حزین عماد فقیه آن سیه چرده که شیرینی عالم با اوست چشم میگون لب خندان دل خرم با اوست حافظ خرم آن روز کز این منزل ویران بروم حافظ || خوشا بحالِ طوبی لمن (یادداشت بخط مؤلف) : بدو گفت پرمایه افراسیاب که خرم کسی کو بمیرد در آبفردوسی مرا نیست، این خرم آنرا که هست ببخشای بر مردم تنگدستفردوسی خانهء اصلی ما گوشهء گورستانست خرم آن روز که این رخت بر آن خانه بریم خاقانی خرم آن فرخنده طالع را که چشم بر چنین روی اوفتد هر بامدادسعدی آه سعدی جگر گوشه نشینان خون کرد خرم آن روز که از خانه بصحرا آییسعدی || باطراوت طری سرسبز پر گل و ریحان (یادداشت بخط مؤلف) : بهار خرم نزدیک آمد از دوری بشادکامی نزدیک شد نه منذوری جلاب بخاری چو شد زیب خسرو چو خرم بهار بهشتی پر از رنگ و بوی نگارفردوسی از او کردیه شد چو خرم بهار همه رخ پر از بوی و رنگ و نگار فردوسی رسیدم بباغ و بخرم بهار همه شادمان بودم از روزگارفردوسی همه فصلش چو خرم نوبهاران مقام عشرت و جای شکار استنظامی || جای دلخوش و دلپسند (ناظم الاطباء) مکان سرسبز مکان شاداب (یادداشت مؤلف) : بسا شکسته بیابان که باغ خرم بود و باغ خرم گشت آن کجا بیابان بودرودکی اهواز، شهری است سخت خرم و اندر خوزستان شهری نیست از این خرم تر با نعمتهای بسیار و نهادی نیکوی (حدود العالم) اذنه، شهری است با بازار خرم بر لب رود سیحون نهاده (حدود العالم) مرعش، جذب دو شهرکست خرم و آبادان (حدود العالم) فخن باغ بین ز ابر و ز نم گشته چون عارض بتان خرمدقیقی همی تاخت تا پیش کابل رسید درخت و گل و سبزه و آب دید بدانجای خرم فرودآمدند ببودند یک روز و دم برزدندفردوسی چو شاه اندر آن جای خرم رسید سراپرده بر دشت و هامون کشیدفردوسی بدان مرغزار اندرآمد دژم جهان خرم و گیو را دل بغمفردوسی تلی بود خرم یکی جایگاه پس پشت آن رنج دیده سپاهفردوسی خوشا منزلا خرما جایگاه که آنجاست آن سروبالا رفیقامنوچهری خرم و آباد گردد ملک از عدل و نظر فرخی از چندان باغهای خرم و بناهای جانفزا بچهار پنج گز زمین بسنده کرد (تاریخ بیهقی) برخ دوزخی وار خوارند و زشت به آباد کشور چو خرم بهشت اسدی گویند عالمیست خوش و خرم بی حد و منتهاست در او نعماناصرخسرو تنت 2) از )( گور است و پا الحد دلت تابوت و جان مرده فراغت روضهء خرم مشقت دوزخ نیران ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 358 شورستان چنان گمانست کآن میوه ستانست و باغ خرمناصرخسرو و این سبا شهری بود خرم و آب روان و درختان بسیار و شهری پرنعمت (قصص الانبیاء) برنگی کز خم نیلی فلک خاست مشو خرم که رنگ سوگوار استخاقانی تماشا کرد صید افکند بسیار دهی خرم ز دور آمد پدیدارنظامی شدند آن روضهء حوران دلکش بصحرائی چو مینو خرم و خوشنظامی || نام ماه دی که ماه دهم باشد از سال شمسی و بودن آفتاب در برج جدی (برهان قاطع) (ناظم الاطباء ||) اسم گیاهی است که در بستان و مواضع سایه دار می روید برگش باریک و متفرق و دراز، گلش بنفش و خوشبو و خوش منظر مایل بگرمی و جالی و مقوی دماغ و منوِّم و لطیف و زیاده کنندهء عقل و فهم و نظارهء او مورث سرور و فرح و نگاه داشتن او در کف دست و آستین باعث محبت و روغنی که از گل او ترتیب دهند جهت دردسر و بی خوابی و رفع توحش و طلاء او با موم روغن جهت نیکویی رخسار و موجب قبول رافع بغض است (تحفهء حکیم مؤمن) جالی اسقلیاطیقوس اسقراطیقوس( 3) (امام محمد زکریای رازی ||) لنخیتیس( 4) سراج القطرب شریف ادریس در کتاب مفردات خود گوید که دیسقوریدوس و جالینوس هیچیک از این داروها را نمی شناخته اند لیکن ابوبکربن وحشیه ذکر آن آورده است (از مفردات ابن البیطار ||) مریحه انقراقون( 5) (مفردات ابن ابیطار ||) روز هشتم از هر ماه شمسی و در روز هشتم خرم ماه چون نام روز و ماه یکی می گردد در قدیم مردم ایران عید می کردند و جامه های سپید پوشیده از تخت فرودآمدندی و بر فرش نشسته بار عام می دادندی و با رعایا صحبت داشته خرمی و شادمانی می نمودندی (از برهان قاطع) (ناظم الاطباء ||) نام پرده ای است از پرده های موسیقی : افتد عطارد در وحل آتش درافتد در زحل زَهره نماند زُهره را تا پردهء شاید از ،« نیبرگ 142 » ( شاد ) xurram خرم زند مولوی (کلیات شمس) ( 1) - در حاشیهء برهان قاطع چ معین آمده است: پهلوی اساس » و رجوع شود به « هوبشمان 479 » ( دوست داشتن ) suramya نیک برامش) قیاس شود با: سانسکریت ) hu-rama خوب) : خرم نژاد تو که تویی مفخر نژاد فرخ تبار تو )xuram 479 و اساس فقه اللغهء ایرانی 1:2 ص 193 ، گیلکی « اشتقاق فارسی 2) - در ذیل تابوت در همین لغت نامه مصراع اول به این صورت آمده است : تنت ) « معزی نیشابوری 307 » که تویی سید تبار Aster attique (4) - Lonchitis (5) - Anacracon - ( گور است و پا لحْ د و دلت تابوت و جان مرده ( 3 Anaceracon.