خروس

«لغت نامه دهخدا»

[خُ] (اِ) دیک نر از ماکیان و مرغ خانگی (ناظم الاطباء) نرمرغ مرغ نر نرینهء مرغ خانگی خروچ خروه خرو خره گال رنگین تاج خروش ابوحماد برائلی (یادداشت بخط مؤلف) ابوالیقظان ابوالنبهان ابوسلیمان ابوبرائل ابوحسان ابوحماد ابوعقبه ابوعلویه ابومدلج ابوالمنذر ابوالندیم (المرصع) صرصر عوف دیش صارخ طخی (منتهی الارب) در حاشیهء برهان قاطع آمده بمعنی خروشیدن، لغهً بمعنی خروشنده (بمناسبت بانگ وی) = فارسی: خروه، xraos از ریشهء اوستایی xros است: پهلوی سمنانی ،xorus نطنزی harus یرنی ،xarus  فریزندی ،xorus گیلکی ،kros خوانساری ،kros خروچ، خروز، بلوچی در لهجه های دیگر اسلاوی مانند روسی oroz ترکی عثمانی عاریتی و دخیل خروز، اسلاوی صربستان ،harisa، xorus ماکیان) [ این نام از ایران بزبانهای اسلاو رسیده ]، نرینهء ماکیان رجوع به فرهنگ ایران باستان ج 1 ص 315 به بعد و )kuritza دائره المعارف اسلام (دیک) شود : تو نزد همه چو ماکیانی اکنون تن خود خروس کردی عمارهء مروزی چو این کرده شد ماکیان و خروس کجا برخروشد گه زخم کوسفردوسی آنجا نیز حصاری بود و بسیار طاووس و خروس بودی من ایشان را می گرفتمی (تاریخ بیهقی) انگار خروس پیرزن را بر پایهء نردبان ببینمخاقانی گوئی که خروس از می مخمورسر است ایرا چشمش چو لب کبکان خونبار نمود اینک خاقانی از خروسان خراسان چو منی نیست چه سود که گه صبح خروشان شدنم نگذارند خاقانی امشب مگر بوقت نمی خواند این خروس عشاق بس نکرده هنوز از کنار و بوس لب از لب چو چشم خروس ابلهی بود برداشتن بگفته بیهودهء خروسسعدی تو گفتی خروسان شاطر بجنگ فتادند در هم بمنقار و چنگ سعدی (بوستان) گرچه شاطر بود خروس بجنگ چه زند پیش باز روئین چنگ؟ سعدی (گلستان) دک دک؛ کلمه ای است که بدان خروس را زجر کنند خلاسی؛ خروس که یکی از ابوین وی هندی و دیگر فارسی باشد (منتهی الارب) خروس از نظر جانورشناسی: خروسها پرندگانی از خاندان ماکیانند که هیکلی زورمند و یال و پرهایی بسیار زیبا دارند اصل این پرنده از کشورهای گرمسیری است ولی امروز بصورت پرندهء اصلی بتعداد زیاد در همهء نقاط عالم یافت میشود خروس بانکیوا( 1) از هندوچین به احتمال زیاد اصل خروسهای اروپایی است این خروس بعدها از هندوچین به کالدونی جدید( 2) و از آنجا به مالائی( 3) برده شد در جنگلهای انبوه در هندوستان گله هایی از خروس بنام خروس قرمز( 4) و خروس جنگلی( 5) یافت میشود در کوهستانهای سیلان خروسی بنام خروس استانلی( 6) و خروس لا فایت( 7) وجود دارند که از جنس خروسهای فوق اند در کوههای هند نوعی خاص خروس با پرهای مخطط یافت می گردند که بنام خروس سونرا( 8)معروفند خروس برنزی رنگ یا خروس تمینک( 9) ترکیبی است از خروس بانکیوا و خروس مالایائی که واجد رنگهای قرمز و سبز و زرد خاصی می باشد و از اعقاب خروسهای اهلی کشورهای اروپائی بحساب می آید - بانگ خروس؛ صدای خروس : آمد بانگ خروس مُؤْذِنِ میخوارگان صبح نخستین نمود روی بنظارگان منوچهری که بانگ خروس آمد از ماکیانسعدی || - کنایه از ساعات آخر شب و نزدیک صبح است، چه دراین هنگام خروس برای آخر بار می خواند : بشبگیر هنگام بانگ خروس ز درگاه برخاست آوای کوسفردوسی شب تیره هنگام بانگ خروس از آن دشت برخاست آوای کوسفردوسی سپیده دمان گاه بانگ خروس ببستند بر کوههء پیل کوسفردوسی - جنگ خروس؛ از قدیم الایام جنگ دو خروس یکی از وسائل سرگرمی بوده و گروه کثیری برای مبارزه حاضر میشده اند و در جنگ دو خروس همواره از نژاد خاص و خروسهای جوان استفاده میشود پس از آنکه میدان جنگ آماده شد دو خروس بوسط میدان برده میشوند و آنها را آزاد می گذارند که بیکدیگر حمله کنند دو خروس با قساوت و خشم هرچه تمامتر بهم می پرند و آنقدر با چنگال و منقار خود بهم زخم می زنند که تا جنگ با مرگ یکی و نعرهء گرفتهء دیگری که حاکی از فتح است خاتمه یابد جنگ دو خروس همواره بصورت موضوع خاص در نقاشی نقاشان مورد توجه واقع شده است، در موزهء سلطنتی مادرید دو تابلو و در موزهء برلین یک تابلو و در موزهء بابلی( 10 ) ژن تابلوی چهارمی از این جنگ وجود دارد - چشم خروس؛ کنایه از نهایت آراستگی و زیبائی : یکی پهن کشتی بسان عروس بیاراسته همچو چشم خروسفردوسی بشبگیر برخاست آوای کوس هوا شد بکردار چشم خروسفردوسی بفرمود تا طوس بربست کوس بیاراست لشکر چو چشم خروسفردوسی || - کنایه از سرخی و قرمزی : می خورم سرختر از چشم خروس در شب تیره تر از پرّ غرابادیب صابر در قدح کن ز حلق بط خونی همچو روی تذرو و چشم خروسابن یمین لب از لبی چو چشم خروس ابلهی بود برداشتن بگفتهء بیهودهء خروسسعدی - خروس بی محل؛ خروسی که در غیر ساعات و آنات معمول می خواند کنایه از شخص وقت نشناس : گر آفتاب درآید خروس بی محل است صادق ملا رجب - خروس جنگی؛ کنایه از افرادیست که بجزئی ناملایم بستیزه برمی خیزند || - خروسهایی که برای جنگ با خروس دیگر تربیت میشوند - خروس سحری؛ خروسی که بوقت سحر می خواند : هنگام سپیده دم خروس سحری دانی که چرا کند همی نوحه گری یعنی که نمودند در آئینهء صبح کز عمر شبی گذشت و تو بی خبری (منسوب به خیام) - خروش خروس؛ فریاد و بانگ خروس : چو از روز شد کوه چون سندروس به ابر اندر آمد خروش خروسفردوسی یک خروش خروس صبح کرم زین خراس خراب نشنیدمخاقانی || - کنایه از آخر شب و نزدیک صبح است : بدانگه که خیزد خروش خروس ز درگاه برخاست آوای کوسفردوسی چنین گفت موبد که یک روز طوس بدانگه که خیزد خروش خروسفردوسی بدانگه که خیزد خروش خروس ببستند بر کوههء پیل کوسفردوسی - شب بخروس گذاشتن؛ بکاری که متعلق بدیگریست دخالت نکردن - میخ طویله پای خروس؛ کنایه از قامتی است سخت کوتاه - دم خروس؛ دمی که خروس دارد و پرهای آن بسیار زیباست || - کنایه از جرمی که علائمی از آن پیداست و از اینجاست اصطلاح می گویند مردی خروسی دزدید و چون می خواست براه خود رود « اگر قَسَ مت را قبول کنم با دم خروس چه کنم » : معروف صاحب خروس سر میرسد دزد خروس را در زیر قبای خود پنهان کرد ولی دم آن بیرون ماند پس از آن او در مقابل پرسش های صاحب خروس قسم می خورد که خروس او را او ندزدیده است صاحب خروس که دم خروس خود را از زیر قبای او می دید این جمله را می گفت و این جمله برای کسی بکار می رود که جرمی و گناهی مرتکب میشود و با وجود آنکه آثار جرم نزد او پیداست باز قسم می خورد و انکار می کند که او مرتکب جرم نشده است - صدای خروس؛ بانگ خروس از این ترکیب است و این اصطلاح برای بیان پول بسیار سخت نهفته و پنهان بکار می رود - « آنقدر پول دارد که صدای خروس نشنیده است » اصطلاح مثل خروس جنگی؛ کنایه از افرادی، مثل خروس، آماده شده برای جنگ که بجزئی ناملایمی بمبارزه برمی خیزند - مثل کون خروس؛ کنایه از ریزی و کوچکی حفره یا سوراخی -امثال: پای خروست را ببند مرغ همسایه را حیز نخوان، نظیر: جلوی دخترت را بگیر، پسر همسایه را بدنام مکن خروس آ تقی رفته بهیزم خروسی را که شغال صبح می برد بگذار سر شب بمیرد، نظیر: دیگی که بهر من نجوشد بگذار سر سگ بجوشد مثل خروس است که در عزا و عروسی هر دو سر می برند؛ کنایه از آدم بدبخت است (از فرانسوی) )  Nouvelle - caledonie - ( فرانسوی) ( 2 )  Le coq Bankiva - ( یادداشت به خط مؤلف)  (فرانسوی) ( 1 Coq de - ( فرانسوی) ( 6 )  Coq de jungle - ( فرانسوی) ( 5 )  Coq rouge - ( فرانسوی) ( 4 )  Malais - (3) Coq de Sonnerat (9) - Temminck (10) - - ( فرانسوی) ( 8 )  Coq de la Fayette - ( فرانسوی) ( 7 )  Stanley Babli.
اینستاگرام جدول آنلاین
کانال تلگرام جدول آنلاین

موارد بیشتر