خز

«لغت نامه دهخدا»

"[خَزز] (ع اِ) جانوری است معروف که از پوست آن پوستین سازند (برهان قاطع) جانوری مانند سمور که از پوست وی پوستین سازند (ناظم الاطباء) ج، خزوز (منتهی الارب) داود ضریر انطاکی می گوید: حیوانی است بحری چهارپای در حجم گربه ای که رنگش به سبزی زند و از پوست آن لباس های نفیس کنند و پادشاهان بکار برند مؤلف لغت نامه در وصف این حیوان می گوید: در زمان ما حیوانی است چون گربهء دوماهه و باریکتر از آن با دمی دراز و پرپشم کمی کوتاهتر از تن او و پشم آن رنگی زرد » مایل بسیاهی و شفاف دارد و در طهران مکرر زندهء آن را دیده ام که از اراضی اطراف پایتخت گرفته اند و او در کافتن زمین جانوری است « سخت چابک باشد و در مدت نیم ساعت دیدم در باغچه بیش از ذرعی سوراخی کرده، پوست آن را پوستین کنند مانند سمور که پوست سیاه دارد و در بلاد روس و خزر خاصه سینبر بسیار است و از پوست آن پوشش کنند و سیاه آن را به ترکی قراخز خوانند (آنندراج) غنم البحر کلب الماء : بخز و قاقم و سمور و سنجاب بزیورهای نغز و در خوشاب (ویس و رامین) صاحب ذخیره گوید: خز حیوانی است که گند آن بیدستر است || پوست خز؛ پشم و پوست آن : شکم بدلطیف و درخشان بلور ولیکن بنرمی چو خز و سمورفردوسی دوصد درج در و عقیق بلور هزار و چهل تنگ خز سمور (گرشاسب نامه) مراد از خز پوست حیوانی است که از سمور کوچکتر و معروف است در دوم گرم و خشک و پوشیدن او جهت نقرس و فالج و ضعف باء و رفع جذام و حکه سریع الاثر و موی سوختهء او جهت قطع نزف الدم و خشک کردن جراحات و آشامیدن او جهت فتق و اعصاب و اعضاء عصبانی نافع است (از تحفهء حکیم مؤمن) بعضی برآنند که پوستهایی [ خز و غیره ] که در این آیات مذکور است پوست حیوانات صحرائی می باشد مثل دلفین و دوکونج و گاو بحری برخی برآنند که اسم حیوانی است که اهالی سوریه آن را خریر گویند و همین لفظ را برای گاو بحری نیز استعمال نمایند (قاموس کتاب مقدس ||) جامهء ابریشمین (ناظم الاطباء) (از برهان قاطع)( 1) جامه ای که از ابریشم بافند (یادداشت بخط مؤلف) جامه ای است که تار و پود آن از ابریشم است (زمخشری) : ز کتاب و ابریشم و موی و قز قصب کرد پرمایه دیبا و خزفردوسی بگردونه ها بر چه مشک و عبیر چه دیبا و دینار و خز و حریرفردوسی ز دیبا و خز چارصد تخته نیز همه تخته ای کرده از چوب شیزفردوسی بگاه جنبش خشم و بگاه طیبت نفس درشت تر ز مغیلان و نرمتر ز خزی منوچهری تا می ناب ننوشی نبود راحت جا تا نبافند بر یشم خز و دیبا نشودمنوچهری چشمت همیشه مانده بدست توانگران تا اینت نان دارد و آن خز و آن حریر ناصرخسرو پس آنگه از خز و دیبا و دینار وجوه خرج دادندش بخروارنظامی و خز و دیبای چینی ببریدند (گلستان سعدی ||) جامه ای از پشم خز (ناظم الاطباء) ج، خزوز پوستین که از پوست خز سازند (یادداشت بخط مؤلف ||) جامه ای که از ابریشم و پشم سازند (ناظم الاطباء) پارچه ای معروف که دستار می کردند عربی است همانا در شهر کوفه نیز خز می بافته اند و خز مصری مشهور است (آنندراج) نسیجی یعنی بافته ای بوده است که از آن جبه و قمیص و سراویل و عمامه و مندیل و مطرف و رداء و جورب می کرده اند (یادداشت مؤلف): و قد امرنا لک من الخز بجبه و قمیص و سراویل و عمامه و مندیل و مطرف و رداء و جورب و لو علمنا لباساً اخر یتخذ من الخز لاعطینا که (معجم الادباء ج 2 ص 311 چ مارگلیوث) امروز پوست سمور است و در قدیم منسوجی بوده است نهایت نرم شاید از پشم همین حیوان یا چیزهای دیگر (یادداشت بخط مؤلف) : شوش شهری است و از وی جامه و عمامهء خز خیزد و ترنج دست انبوی (حدود العالم) خز بجای ملحم و خرگاه بدل باغ و بوستان آمدرودکی آن کن که بدین وقت همی کردی هر سال خزپوش و بکاشانه شو از صفهء فروار فرالاوی چو ما مهرگانی بپوشیم خز بنخجیر باید شدن سوی خزفردوسی خیزید و خز آرید که هنگام خزان است منوچهری بسته عمامه های خز سبز ضیمران بشکست حقه های زر و در میوه دار منوچهری آبی چو یکی کیسککی از خز زرد است در کیسه یکی بیضهء کافور کلان است منوچهری کبک پوشیده بتن پیرهن خز کبود کرده با قیر مسلسل دو بر پیرهنامنوچهری و شهر سوس را بنا کرد کی خز سوسی از آنجا خیزد (فارسنامهء ابن بلخی ص 28 ) حجت را شعر بتأیید او نرم و مزین چو خز ادکن استناصرخسرو زیرا که به زیر نوش و خزش نیش است نهان و زهر مستورناصرخسرو مرا بر سر عمامه خز ادکن بزد دست زمان خوش خوش به صابون ناصرخسرو آزر بتگر توئی کز خز و بز تنت چون بت پر ز نقش آزر است ناصرخسرو خز کوفی و جوال ار چه ز پشمند به اصل لیک دور است بمعنی خز کوفی ز جوال ازرقی خز ز بزاز جونه از خبازسنائی به دندان مزد از او خواهم قمیصی اگر اطلس بود یا خاره یا خزسوزنی هم سگان را قلاده زرین است هم خران را خز است پشماکندخاقانی خاطرش خاک و خار بردارد وشی صنعاء و خزّ کوفه کندخاقانی قصبهای زربفت و خزهای نرم که پوشندگان را کند مهد گرمنظامی جمال خویش را در خز و خارا بپوشیدن همی کرد آشکارانظامی پر کتان و قصب شد انبارش زر بصندوق و خز بخروارشنظامی بخز و اطلس اگر روزی( 2) التفات کنی بقدر کن که نه اطلس کم است در بازار سعدی چون بافتند خز وجود ترا ز خاک ترک کلاه اطلس خود ز آسمان مجوی شاه شجاع بن مبارزالدین آل مظفر رایتک فی المنام سننت خزا علی بنفسجا و قضیت دینی حمزه بن بیض کوفی (از معجم الادباء) ثم قال یا غلمان فتشوا الخزائن فجیئوه بکل جبه خز و بنفسج تجدونها (معجم الادباء یاقوت) اسم لباسی است که از ابریشم و پشم ترتیب دهند و خز خالص لباسی است که از موی بسیار نازک که به فارسی کرک نامند ترتیب دهند (تحفهء حکیم مؤمن) خز سیم دوزی شده زیر سنگ قبای زرافشان برآمد ز تنگنظام خز (جامهء ابریشمی) را با کلمهء « تفس » ( قاری ( 1) - در حاشیهء برهان قاطع آمده است: معرب آن خز و قز (بتشدید هر دو زاء SCammann, Notes on the origin ofChinese cae K o-ssui  مرتبط دانسته اند رک K ossu چینی RNFrye ولی برخی دیگر این قول را درست ندانسته اند رک مقالهء Tapestry, Artibus Asiae (1948),XI,90-109 586 - چ ماساچوست) شمارهء 4 ص 585 )XXIV ج ،Speculum چ لندن 1940 م، در PKHitti در باب تاریخ عرب تألیف 2) - ن ل: به خد و اطلس اگر وقتی (کلیات چ مصفا ص 701 ) که در این صورت شاهد خز نیست )."
اینستاگرام جدول آنلاین
کانال تلگرام جدول آنلاین

موارد بیشتر