اسکندرانی

«لغت نامه دهخدا»

[اِ کَ دَ] (ص نسبی، اِ)منسوب به اسکندریه. (سمعانی). || نوعی پارچه بوده است که شاید از آن کفن نیز می کرده اند :
اگر اسکندری دنیای فانی
کند بر تو کفن اسکندرانی.
عطار (اسرارنامه).
از وی [ بدرالدین بن نورالدین البروی ] شنیدم که وقتی بخدمت علاءالملک [ ملک ] الامراء و الوزراء ابوبکر الجامجی رحمه الله خدمتی نوشتم و نظمی پرداختم، چون در نظر مبارک او آمد مرا یک تخت جامه برد نیشابوری و دو تا اسکندرانی فرستاد، در شکر این لطف رباعی و قطعه ای بگفتم... و قطعه این است:
چو اسکندران را معین و وزیری
از آنم فرستادی اسکندرانی.
(لباب الالباب ج 1 ص250).
|| شعر شعرای اسکندریه(1). || شعر فرانسوی دارای دوازده هجا(2)، و آن در مائهء سیزدهم م. در رمان اسکندر(3) بکار رفته است.
- طریقهء اسکندرانی(4)؛ طریقه ای از حکمت ممزوج بعرفان که آنرا افلاطونی نو نیز گویند و پیشوایان این طریقه فلوطن و اسکندر افرودیسی و فرفوریوس باشند. پس از مائهء چهارم م. یعنی در واقع بعد از ارسطو و شاگردان او و معاصرین ایشان شهر آتن بلکه کلیهء یونان از جهت علم و حکمت از رونق افتاد و از آن پس ارباب معرفت و هنر هر چند باز اکثر یونانی بودند، مجمع و محل جلوه و مجال ایشان اسکندریه بود، زیرا که بطالسهء مصر که مؤسس دولت آنان یکی از سرداران اسکندر موسوم به بطلمیوس(5) بود، در پایتخت خود یعنی اسکندریه بجمع آوری و تشویق اهل کمال اهتمام کردند و وسایل تحقیقات علمی را از کتابخانه و باغ نباتات و حیوانات و رصدخانه و غیرها از هر جهت برای آنان فراهم آوردند و حوزهء علمی را گرم کردند. در مائهء سوم و دوم ق.م. دارالعلم اسکندریه رونق تمام داشت اما پس از آن هم تا اوایل مائهء چهارم م. دایر بود. دانشمندان نامی این دوره چه آنها که در اسکندریه بودند و چه معدودی که در اقطار دیگر زیست کرده اند با یونانیان سابق یک فرق بزرگ داشتند و آن این است که در یونان بیشتر اهل علم جامع علوم و فنون بودند و اهتمام خود را مصروف بیک رشتهء مخصوصی نمیکردند. در واقع ارسطو که آخرینِ حکمای متقدمین است نخستین کسی است که تشعب و تفنن را در علوم فتح باب کرده است و لیکن او نیز خود جامع بوده و تخصص اختیار نکرده است. اما دانشمندان متأخر اکثر ذیفن بوده اند و همّ خود را مصروف رشته های خاص کرده و آنها را بسط و توسعه داده اند و نتایج کارها و کوشش های ایشان است که معارف پروران اسلامی جمع آوری کرده و موضوع بحث و تحقیق ساخته و مکمل کرده و در رساله ها و کتب خود برشتهء تحریر و ثبت و ضبط درآوردند و هنگامی که مردم اروپا توجه بعلم و معرفت کردند از آن مخزن و منبع استفادهء کامل کردند.
ابولونیوس(6) و اقلیدس(7) که کتاب او را در صدر اسلام بعربی ترجمه کرده اند و بعدها خواجه نصیرالدین طوسی تحریر کرده، در هندسه نام بلند دارند و هر دو از حوزهء اسکندریه و از مائهء سوم ق.م. میباشند. ارشمیدس(8) در کلیهء ریاضیات خاصه جرّاثقال عالیمقام است و معاصر اقلیدس بوده و در جزیرهء صقلیه میزیسته است. در هیئت و نجوم ارسطرخس(9) قائل بحرکت زمین و مرکزیت خورشید بوده و ابرخس(10) بزرگترین منجم قدیم قلمداد شده و هر دو در مائهء دوم ق.م. بوده اند. بطلمیوس (مائهء دوم م.) صاحب کتاب المجسطی(11) مشهورترینِ علمای هیئت قدیم و حوزهء علمی اسکندریه است و تعلیمات او در هیئت مبنی بر مرکزیت زمین و حرکات افلاک و غیر آن تا مائهء شانزدهم م. بنیاد و مدار این علم بوده است. اراتوسطنس(12)که در مائهء سوم ق.م. میزیسته نیز مردی جامع و حکیم بوده اما در جغرافیا و هیئت تبحر خاص داشته است. دیگر جالینوس(13) طبیب معروف و تالی بقراط است و او در مائهء دوم م. در رم میزیسته و تا زمانی که در اروپا علم تجدید نشده بود طب جالینوس تقریباً تنها دستور معالجهء امراض بوده است. اما فلاسفه و حکما همه خوشه چین خرمن قدما مخصوصاً فیثاغورس و افلاطون و ارسطو میباشند و طبقات چند تشکیل داده اند که آنها را فیثاغوریان اخیر و اغاذیمیان اخیر و رواقیان اخیر و امثال آن خوانده اند. در هر حال چون اسکندریه بمشرق زمین متصل و از آنجا ارتباط با مصر و ممالک آسیا آسان است یونانیان در آن دوره بافکار مشرق زمینی بیشتر مأنوس شدند و این کیفیت در فلسفهء ایشان بهتر محسوس میگردد. بعضی از متفکرین درصدد جمع میان گفته های پیشینیان و وفق دادن آراء آنها با یکدیگر بوده و یا از هر طائفه از قدما قولی را اخذ و در واقع در حکمت التقاط کرده و فلسفهء مختلطی جمع آوری کرده و این جماعت را التقاطیون(14) نامند. رجوع بسیر حکمت در اروپا ج1 ص76 ببعد شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Poesie alexandrine
(2) - Alexandrin.
(3) - Roman d'Alexandre.
(4) - ecole d'Alexandrie.
(5) - Ptolemee.
(6) - Appolonius.
(7) - Euclide.
(8) - Archimede.
(9) - Aristarque.
(10) - Hipparque.
(11) - Almageste.
(12) - Eratosthene.
(13) - Galien.
(14) - Eclectiques.