بستانی

«لغت نامه دهخدا»

[بُ] (اِخ) بطرس، معلم (1819 - 1887 م.) معلم بطرس بن بولس بن عبدالله بن کرم بن شدیدبن ابی شدیدبن محفوظ بستانی از قریهء دبیه از اقلیم خروب جبل لبنان. تحصیلات خود را در مدرسهء عین ورقه (که مدرسهء بنامی است در لبنان) به پایان آورد و سپس مدتی در آنجا بتدریس پرداخت و بعد به بیروت شد و با مبلغان پروتستانی رفت و آمد کرد و از مذهب ایشان پیروی میکرد. در مدرسهء عبیه که دکتر واندیک آن را تأسیس کرده بود بتدریس پرداخت دوباره به بیروت بازگشت و بسمت ترجمان کنسول امریکا انتخاب شد. و شروع به تألیف و وعظ و خطابه کرد و با عالی سمیت و دکتر واندیک در ترجمهء تورات همکاری کرد. سپس به تألیف قاموس معروف خویش محیط المحیط پرداخت و در زمرهء نام آوران بشمار آمد و بسال 1863 م. در بیروت بتأسیس مدرسهء ملی پرداخت که از دیگر نواحی شام و مصر و اسلامبول و یونان و عراق دانشجویان بدان روی آوردند. آنگاه در آغاز سال 1870 م. مجلهء الجنان را که حاوی مقالات مهمی بود دایر کرد. و سپس روزنامهء الجنه را منتشر ساخت و فرزندش سلیم در ادارهء امور مدرسه و انتشار دو مجله وی را یاری میکرد وی را تألیفات سودمندیست که در دیگر نواحی دنیا معروف است بویژه دایره المعارف وی، و آن کتاب مهمی است که پس از به پایان رساندن محیط المحیط به فکر تدوین آن افتاد. سپس نمونه هایی از آن را بنزد خدیو مصر، اسماعیل فرستاد و خدیو برای تألیف و چاپ و انتشار این اثر وی را کمک کرد و حکومت مصر نیز برای کمک بچاپ و انتشار کتاب مزبور بر آن شد تا هزار نسخه از آن را بخرد و ضمناً کتابخانه ای حاوی کتابهای مفید در اختیارش گذاشت. مؤلف نمونه ای از فضل و اجتهاد و استادی و ثبات و کوشش در راه دانش بود و در بیروت بسال 1887 م. به مرض سکته درگذشت و خطبا و شعرا در رثاء وی مقالات و اشعار زیادی منتشر ساختند. آثارش عبارتند از: 1- آداب العرب در خطبه، چ بیروت 1859 م. 2- تاریخ ناپلئون اول امپراتور فرانسه چ بیروت 1868 م. در 435 ص. 3- دایره المعارف، که نخستین دایره المعارف علمی است، در هشت جزء: جزء اول، الف - ابوالاملاک چ 1876 م. در 792 ص. جزء دوم، ابوامیه - ارجوان چ 1877 م. در 800 ص. جزء سوم، ارحوب - اغمنت چ 1878 م. در 800 ص. جزء چهارم چ اغمید - ایونا چ 1881 م. در 806 ص. جزء پنجم، ایوب - بیوس چ 1882 م. در 784 ص. جزء ششم، تأبط شراً - حرب. چ 1882 م. در 784 ص. که پسرش سلیم آن را بپایان آورد. جزء هفتم، حرب بن ابیه - دمتسق چ 1883 م. در 770 ص. جزء هشتم. دمسیس - روستجق چ 1884 م. در 764 ص. سپس مجلدات 9 تا 11 را نجیب و امین بستانی به کمک سلیمان افندی بستانی بپایان رسانیدند.
جزء نهم، رسول - سلیک چ 1887 م. در 762 ص. جزء دهم، سلیسکون - صلاح الدین چ 1898 م. در 759 ص. جزء یازدهم، الصلبه - عثمانیه چ 1900 م. در 755 ص.
4- روضه التجار فی مبادی مسلک الدفاتر چ بیروت 1851 م. 5- قصه روبنسون کروزن ترجمه به عربی از زبان انگلیسی چ بیروت(1). 6- قطرالمحیط که مختصر محیط المحیط است. جزء 2 چ بیروت 1867 - 1871 م. 7- کشف الحجاب فی علم الحساب، چ بیروت 1848 م. 317 ص و چ 1887 م. در 414 ص. 8- الکوثر، اعلانی است برای کتاب دائره المعارف بمنظور اینکه کتاب را بدین نام بخوانند. چ بیروت 1874 م. در 14 ص. 9- محیط المحیط، در آغاز متذکر میشود مشتمل است بر لغاتی که در محیط فیروزآبادی آمده باضافهء لغات بسیاری که آوردن آنها بر وی دشوار بوده است. فراغ از تألیف 1869 م. جزء 2 چ بیروت 1870 م. 10- مصباح الطالب فی بحث المطالب، شرحی است بر بحث المطالب مطران جرمانوس فرحات. چ بیروت 1854 م. در 425 ص. 11- مفتاح المصباح در صرف و نحو، چ بیروت 1868 م. در 316 ص و آن را برای مبتدیان مختصر کرده است. چ 1862 م. در 144 ص. 12- الهیئه الاجتماعیه و المقابله بین العوائدالعربیه و الافرنجیه، چ بیروت 1864 م. در 42 ص. (از معجم المطبوعات). و رجوع به اعلام زرکلی، ریحانه الادب و النقود ص25 شود.
(1) - این داستان در مالت یکی از شهرهای اندلس بسال 1835 م. در 252 ص بدون نام مؤلف به عربی درآمده است.