ترک گفتن

«لغت نامه دهخدا»

[تَ گُ تَ] (مص مرکب). رها کردن. دست بداشتن. افکندن. ترک کردن. چشم پوشیدن. (از یادداشت های دهخدا)
-بترک گفتن؛ رها کردن. روی برتافتن :
من آن بدیع صفت را بترک چون گویم
که دل ببرد به چوگان زلف چون گویم.
سعدی (خواتیم).
- بترک جان گفتن؛ از جان گذشتن. دست از جان شستن :
سهل باشد بترک جان گفتن
ترک جانان نمی توان گفتن.
سعدی (طیبات از شرفنامهء منیری).
-بترک جور گفتن؛ دست از جور برداشتن. جور نورزیدن :
یا بترکِ جور گو ای سرکش نامهربان
بر اسیران رحمت آور یا بترکِ من بگوی.
سعدی (طیبات).
-بترک خویش گفتن؛ خود را نادیده انگاشتن. بترکِ خود گفتن. به هستی خود بی اعتنا بودن :
دلی دو دوست نگیرد دو مهر دل نپذیرد
اگر موافق اوئی بترکِ خویش بگوئی.
سعدی (طیبات).
-بترک دین و دنیا گفتن؛ از هر تعلقی آزاد شدن. از همه چیز اعراض کردن :
بترک دین و دنیا بایدت گفت
اگر خواهی که گردی محرم راز.
اسیری لاهیجی (از آنندراج).
-بترک سخن گفتن؛ خاموشی گزیدن. ساکت ماندن :
بترکِ سخن گفت خاقانی ایرا
طراز سخن را بس آبی نبیند.خاقانی
-بترک سر گفتن؛ از جان گذشتن. دست از زندگی شستن :
بسم از قبول عامی و صلاح نیکنامی
چو بترک سر بگفتم چه غم از کلاه دارم.
سعدی (کلیات چ مصفا ص 516).
-بترک صحبت گفتن؛ ترک مصاحبت کردن. از یاری بریدن :
فغان که آن مه نامهربان دشمن دوست
بترک صحبت یاران خود چه آسان گفت.
حافظ
-بترک کسی یا چیزی گفتن؛ از او دست برداشتن. آن را ترک کردن :
ترکِ من گفت و بترکش نتوانم که بگویم
چه کنم نیست دلی چون دل او ز آهن و رویم.
سعدی
-بترک همگی گفتن؛ از دنیا و مافیها درگذشتن. از همه چیز دست بداشتن :
خیز نظامی نه گه خفتن است
وقتِ بترکِ همگی گفتن است.نظامی.
-ترکِ تُرک گفتن؛ ترکِ یار گفتن. از محبوب دست بداشتن :
گویند بگوی ترکِ تُرکت
تا بازرهی ز پاسبانی
ترک چو تو تُرک نبود آسان
ترکی تو نه دوغ ترکمانی
سنائی (از امثال و حکم دهخدا).
-ترکِ جان گفتن؛ چشم پوشیدن از جان. دست از جان کشیدن :
یکی تیغ زد بر سر ترگ او
که او ترکِ جان گفت و جان ترک او.
فردوسی.
خوش است زیر مغیلان به راه بادیه خفت
شب رحیل ولی ترکِ جان بباید گفت.
سعدی
یکی را دل از دست رفته بود و ترکِ جان گفته. (گلستان).
ای دل ربوده از بر من حکم از آنِ تست
گر نیز گوئیم بمثل ترکِ جان بگوی.سعدی.
-ترکِ جانان گفتن؛ از محبوب دست بداشتن. از مصاحبت یار روی برتافتن :
سهل باشد بترک جان گفتن
ترک جانان نمی توان گفتن.سعدی (طیبات)
-ترکِ جهان گفتن؛ دست از جهان بداشتن :
کمتر از آن موبد هندو مباش
ترکِ جهان گوی و جهان گو مباش.نظامی.
حافظا ترک جهان گفتن طریق خوشدلی است
تا نپنداری که احوال جهانداران خوش است.
حافظ.
-ترکِ درمان گ��تن؛ رها کردن درمان. با درد ساختن. از علاج درد چشم پوشیدن :
من و مقام رضا بعد از این و شکر رقیب
که دل به درد تو خو کرد و ترکِ درمان گفت.
حافظ
-ترکِ دستان گفتن؛ زرق و حیله و مکر را رها ساختن :
به مهلتی(1) که سپهرت دهد ز راه مرو
ترا که گفت که این زال ترک دستان گفت.
حافظ
-ترکِ دوست گفتن؛ دوست را رها کردن. ترکِ دوستی :
محال است اینکه ترکِ دوست هرگز
بگوید سعدی، ای دشمن تو می گوی.
سعدی.
-ترکِ سرگفتن؛ از جان گذشتن. دست از جان شستن :
ترک سر گفتم از آن پیش که بنهادم پای
نه به زرق آمده ام تا به ملامت بروم.سعدی.
-ترکِ صحبت گفتن؛ ترک یاری و مصاحبت کردن. ترک دوستی و معاشرت نمودن. انزوا و گوشه گیری. بریدن از مردم :
خوی بهائم گرفتی و ترکِ صحبت مردم گفتی. (گلستان).
-ترکِ عشق گفتن؛ دست از محبت کشیدن. ترکِ عاشقی کردن :
به تیغ می زد و می رفت و باز می نگرید
که ترک عشق نگفتی سزای خود دیدی.
سعدی.
دگر مگوی که من ترک عشق خواهم گفت
که قاضی از پس اقرار نشنود انکار.سعدی.
-ترکِ عمل گفتن؛ دست از کار کشیدن. منصب و شغلی را رها کردن :
ترکِ عمل بگفتم و ایمن شدم ز عزلت
بی چیز را نباشد اندیشه از حرامی.سعدی.
-ترکِ وصال گفتن؛ در انتظار وصال نبودن. دست از امید وصل کشیدن. ترک مصاحبت و همنشینی کردن :
من ترک وصال تو نگویم
الاّ به فراق جسم و جانم.سعدی.
-ترک وصل گفتن؛ ترک مصاحبت کردن. قطع امید کردن از وصال :
گر مراد خویش خواهی ترکِ وصلِ ما بگو
ور مرا خواهی رها کن اختیار خویش را.
سعدی (خواتیم).
-ترکِ هستی گفتن؛ از خود گذشتن. دست از هستی کشیدن :
سعدی چو ترک هستی گفتی ز خلق رستی
از سنگ غم نباشد بعد از شکسته جامی.
سعدی.
(1) - ن ل: به عشوه ای...