تنومند

«لغت نامه دهخدا»

[تَ مَ] (ص مرکب) توانا و تندرست. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تندرست. (صحاح الفرس). توانا. (شرفنامهء منیری). از: تن + اومند (پسوند اتصاف و مالکیت). (حاشیهء برهان چ معین) : به تعلیم دانش تنومند باد به دانش پژوهی برومند باد.نظامی. بهر جا که باشی تنومند و شاد سپندی به آتش فکن بامداد.نظامی. مرد محنت کشیده ای شب دوش چون تنومند شد به طاقت و هوش.نظامی. رنجور تن است یا تنومند هستم به جمالش آرزومند.نظامی. || بلندبالا و عریض و صاحب قوت و فربه را گویند. (برهان) (آنندراج). باقوت. (انجمن آرا). تندرست. (صحاح الفرس). قوی جثه و فربه، و بعضی نوشته اند که تنومند بمعنی صاحب قوت، چه تنو بمعنی قوت و مند بمعنی صاحب. خان آرزو گوید که «واو» در ترکیب کلمهء دوحرفی و لفظ مند زیاده کنند چنانکه برومند. (غیاث اللغات)(1). زورآور و پهلوان. (شرفنامهء منیری). قوی و زورآور و قادر و بلندبالا و عریض. (از ناظم الاطباء) : سواری تنومند و خسروپرست بیامد ببر زد در این کار دست.فردوسی. دریغ آن سر تخمهء اردشیر دریغ آن جوان و سوار هژیر تنومند بودی خرد با روان ببردی خبر زین به نوشیروان که در آسیا ماهروی ترا جهاندار دیهیم جوی ترا به دشنه جگرگاه بشکافتند برهنه به آب اندر انداختند. فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص3005). شاه فرمود تا کمربندان هم دلیران و هم تنومندان.نظامی. حمله بردند چون تنومندان دشنه در دست و تیغ در دندان.نظامی. به نیروی تو شادم و تندرست تنومندتر(2) زآنچه بودم نخست.نظامی. تعالی الله از آن نخل تنومند که بر چندین ولایت سایه افکند. کلیم (از آنندراج). || دارندهء تن را نیز گفته اند که تن پرور باشد. (برهان). تن پرور. جسیم. (ناظم الاطباء). تناور. (فرهنگ جهانگیری) (انجمن آرا). دارندهء تن اعم از انسان و جز آن. که تن دارد : تنومند بی مغزی و جان نزار همی دود از آتش کنی خواستار.فردوسی. خردمند را خلعت ایزدیست سزاوار خلعت نگه کن که کیست تنومند را کو خرد یار نیست به گیتی کس او را خریدار نیست نباشد خرد جان نباشد رواست خرد جان جانست و ایزد گواست. فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص2396). چنان چون تن و جان که یارند جفت تنومند پیدا و جان در نهفت همان کالبد مرد را کوشش است اگر بخت بیدار در جوشش است. فردوسی (ایضاً ص2453). تنومند را از خورش چاره نیست وزین بر تنومند(3) بیغاره نیست. (گرشاسبنامه). ای روان همه تنومندان آرزوبخش آرزومندان.سنائی. تنومند را قدر چندان بود که در خانهء کالبد جان بود.نظامی. تنومند ازو جملهء کائنات بدو زنده هر کس که دارد حیات.نظامی. چو گشت آن سه دوری ز مرکز عیان تنومند شد جوهری در میان.نظامی. || شاد و خرم. (برهان) (ناظم الاطباء). شاددل. (صحاح الفرس). خرم دل. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) : بود مرد دانا به گاه نبرد تنومند و آزاده و رخ چو ورد. عنصری (از یادداش�� بخط مرحوم دهخدا). من آنگه زندگی یابم تنومند که جان بدْهم بدیدار خداوند. (ویس و رامین). (1) - چنانکه یاد کردیم کلمه مرکب از تن + اومند، پساوند مرادف «مند» است مانند: دانشومند. حاجتومند. برومند. (2) - بمعنی اول هم ایهام دارد. (3) - ن ل: وزین بر کسی جای.