ثوابت

«لغت نامه دهخدا»

[ثَ بِ] (ع ص، اِ) جِ ثابته(1). تمام ستارگان جز هفت ستارهء سیاره. ستارگان آرمیده. ستارگان یابانی. ستارگان بیابانی. نجوم ثابته، خلاف سیارات و از آن رو آنان را ثوابت گویند که حرکت آنان در نظر ما یا نامشهود و یا نسبت بسیارات نهایت بطی ء باشد. و ثوابت را قدما در چهل وهشت صورت تصویر کرده اند(2) و از آن دوازده بر منطقه البروج و بیست ویک بر شمال و پانزده بجنوب. و قدما هزاروبیست و دو ستاره در مجموع صور شناخته بودند. ولی طبق تحقیقات منجمین معاصر جمعاً 7600 عدد از ثوابت با چشم دیده میشود ولی در نیمکرهء شمالی فقط تا 2500 ستارهء ثابت میتوان دید و تعداد مجموع ثوابت را دومیلیارد دانسته اند.
صورتهای منطقه البروج: 1 - حمل(3). بره. الکبش. برهء فلک. برج حمل. 2 - ثور(4). گاو. گاو گردون. برج ثور. گاو فلک. 3 - جوزا(5). توأمان. دوپیکر. برج جوزا. 4 - سرطان(6). خرچنگ. خرچنگ فلک. برج سرطان. 5 - اسد(7). شیر. شیر فلک. برج اسد. شیر سپهر. 6 - سنبله(8). عذراء. خوشه. برج سنبله. خوشهء سپهر. خوشهء چرخ. 7 - میزان(9). ترازو. شاهین. برج میزان. ترازوی فلک. شاهین فلک. 8 - عقرب(10). کژدم. برج عقرب. کژدم چرخ. کژدم گردون. کژدم نیلوفری. 9 - قوس(11). رامی. قوس فلک. کمان چرخ. برج قوس. 10 - جدی(12). بزغاله. بزیچهء چرخ. برج جدی. بزغالهء فلک. 11 - دلو(13). ساکب الماء. برج دلو. 12 - حوت(14). حوتین. ماهی. برج حوت. ماهی سپهر. سمکه.
صورتهای شمالی: 1 - دب اصغر.(15) ضواجع. هفت اورنگ کهین. سریر فلک. بنات النعش صغری. 2 - دب اکبر.(16) هفت اورنگ مهین. بنات النعش کبری. دختران نعش بزرگ. 3 - تنین.(17) اژدهای فلک. التنین. 4 - قیقاوس.(18) ملتهب. الاثافی. کیکاوس. قیقاووس. 5 - عوّاء.(19) بؤرطیس. حارس. بقار. گاوچران. راعی الشاء. حارس الشمال. صباح. حارس السماء. 6 - اکلیل شمالی.(20)فکه. کاسهء درویشان.(21) قصعه المساکین. کاسهء یتیمان. کاسهء لئیمان. 7 - جاثی علی رکبتیه.(22) 8 - لورا.(23) شلیاق. کشف. السلحفاه. نسر واقع. چنگ رومی. سلیاق. 9 - دجاجه.(24) الدجاجه. ماکیان. اوزالعراقی. الفوارس. (مفاتیح خوارزمی). الطائر. 10 - مرأه ذات الکرسی.(25) ذات الکرسی. خداوند کرسی. عرش. منبر. 11 - حامل رأس الغول.(26) برساوس. سوار. برشاووش. 12 - ممسک العنان.(27) ممسک الاعنه. صاحب المعز. حامل العناق. انیخس. (مفاتیح خوارزمی). القاید. ذوالعنان. گیرندهء عنان. 13 - حوا.(28) 14 - حیه الحوا.(29)15 - سهم.(30) تیر. نوک نشابه. السهم. 16 - عقاب.(31) العقاب. (صورتین عقاب و سهم را تواماً نسر طائر خوانند). 17 - دلفین.(32)الصلیب. 18 - فرس اول.(33) قطعه الفرس. 19 - فرس ثانی.(34) فرس اعظم. الفرس. 20 - المرأه التی لم تر بعلا(35). ناقه. اندرومیدا. المرأه المسلسله. 21 - مثلث.(36) الاشراط.
صورتهای جنوبی: 1 - قیطس.(37) سبع البحر. 2 - جبار.(38) الجبار. 3 - نهر.(39) النهر. اریدانوس. 4 - ارنب.(40) الارنب. خرگوش. 5 - کلب اکبر.(41) سگ بزرگ. کلب الجبار. شعری العبور. شعرای یمانی. 6 - کلب مقدم.(42) کلب اصغر. سگ کوچک. شعرای شامیه. الغمیصاء. 7 - شجاع.(43) الشجاع. الحیه. 8 - سفینه.(44) کشتی. السفینه. 9 - کاس.(45) باطیه. معلف. 10 - غراب.(46)الغراب. 11 - قنطورس.(47) حامل السبع. الظلیم. 12 - سبع.(48) ذئب. 13 - مجمره.(49)الببغاء. آتشدان (بیرونی). محراب نفاطه. 14 - اکلیل جنوبی.(50) 15 - حوت جنوبی.(51)
متأخرین دو صورت بر صور چهل و هشت گانه افزوده اند: 1 - شعر بر نیکی.(52) هلبه. موی ملکه برنیس. حوض. ضفیره الاسد. ذات الشعور. 2 - انطونیوس.(53) || بروج ثوابت، ستارگان فلک هشتم. (بقول قدماء). || ثوابت منطقه البروج(54)، بروج دوازده گانه باشد :
دگر چرخ ده و دو خانه باشد
ثوابت را در او کاشانه باشد.ناصرخسرو.
(1) - etoiles. (2) - التفهیم تألیف ابوریحان. لیکن در مفاتیح العلوم خوارزمی چهل وپنج صورت آمده است.
(3) - Belier.
(4) - Taureau.
(5) - Gemeaux.
(6) - Cancer.
(7) - Lion.
(8) - Vierge.
(9) - Balance.
(10) - Scorpion.
(11) - Sagitaire.
(12) - Capricorne.
(13) - Verseau.
(14) - Poissons.
(15) - Petitours.
(16) - Grandours.
(17) - Dragon.
(18) - Cephee.
(19) - Bouvier. Gardien du nord.
(20) - Couronne septentrionale.
(21) - ecuelle des Pauvres.
(22) - Hercule.
(23) - Lyre. Vega.
(24) - Cygne.
(25) - Cassiopee.
(26) - Persee.
(27) - Cocher.
(28) - Serpentaire. Le psylle.
(29) - Serpent.
(30) - Fleche.
(31) - Aigle.
(32) - Dauphin.
(33) - Petit cheval.
(34) - Pegase.
(35) - Andromede.
(36) - Triangle.
(37) - Baleine.
(38) - Orion.
(39) - Eridan.
(40) - Lievre.
(41) - Grand chien.
(42) - Petit chien.
(43) - Hydre.
(44) - Navire.
(45) - Coupe.
(46) - Corbeau.
(47) - Centaure.
(48) - Loup.
(49) - Autel.
(50) - Couronne australe.
(51) - Poisson austral.
(52) - Chevelure de berenice.
(53) - Antonius.
(54) - etoiles zodiacales.