جاربردی

«لغت نامه دهخدا»

[بَ] (ع ص نسبی) منسوب به جاربرد. صاحب غیاث گوید: جاربردی بفتح بای موحده؛ نام شرح شافیه و این منسوب است به جاربرد که شهری است و لفظ جاربرد معرب چارپرد است که به جیم فارسی و بای فارسی است و کسانی که جاربردی بکسر با خوانند خطا است. (از غیاث اللغات). و مرحوم قزوینی در حاشیهء شدالازار ذیل ترجمهء فخرالدین جاربردی چنین آرد: ما نتوانستیم معلوم کنیم که «جاربردی» نسبت به کجا و چیست؟ در تلخیص معجم الالقاب ابن الفوطی این کلمه «جاربرتی» به تاء مثناه فوقانیه قبل از یاء نسبت بجای دال مرقوم است و از این املا و این هیئت کلمه شاید بتوان احتمال داد که جاربرت یا جاربرد نام یکی از قرا یا قصبات ارمنستان و آسیای صغیر بوده (یا هنوز هم هست) و کلمه، کلمه ای ارمنی باشد، نظیر خرتبرت و بابرت، در کشف الظنون چ استانبول سنهء 1311 ه .ق . ج2 ص44 در عنوان «الشافیه فی التصریف» این کلمه مکرراً و مطرداً چارپردی با جیم فارسی و باء فارسی چاپ شده است و شاید این املاء نزدیکتر به اصل تلفظ این کلمه بوده است. (حاشیهء شدالازار چ قزوینی ص363). باز مرحوم قزوینی در حواشی ملحق به آخر شدالازار چنین آرد: در خصوص نسبت «جاربردی» ما در همان حاشیه (حاشیهء ص363 شدالازار) نوشته ایم که با فحص شدید نتوانستیم معلوم کنیم که جاربردی نسبت به کجا و به چیست، ولی بعدها یکی از دوستان جلب نظر ما را به این فقره نمود که ظاهراً نام قلعهء جاربرد یکی دو مرتبه در کتاب معروف «سیره السلطان جلال الدین منکبرنی» تألیف محمد بن احمد نسوی منشی پادشاه مزبور برده شده است و از آنجا صریحاً معلوم میشود که قلعهء جاربرد از مضافات اران بوده است یعنی ناحیهء وسیع واقع در شمال رود ارس و شمال آذربایجان و محصور بین رود ارس از جنوب و رود کر از شمال که از دورهء مغول ببعد قسمت شرقی آن ناحیه موسوم به قراباغ گردید و از شهرهای مشهور آن ولایت گنجه و بردع و شمکور و نخجوان بوده است. مؤلف مزبور در ص230 از کتاب مذکور گوید: «ذکر حبس السلطان شرف الملک بقلعه جاری برد(1) و قتله بعد شهر او اکثر». «کان السلطان لما قارب جاریبرد(2) و هو من مضافات اران و قد عزم اَنْ یحبس شرف الملک بها رکب الیها لینظر فی حالها». و قبل از این در ص156 نیز باز ذکری از این قلعه جاربرد آمده است منتهی آنجا با تنقیط فاسد چاپ شده است. عین عبارت او این است: «ذکر فتح شرف الملک آذربیجان و اران و السلطان بالعراق... و تسلم من نائبه شمس الدین کرشاسف قلعتی هزل و جاریزد(3)من اعمال اران الخ - انتهی به اختصار(4). (شدالازار صص548 - 551). و رجوع به احمدبن حسن جاربردی شود.
(1) - چنین است بعینه در متن چاپی به جیم و الف و راء مهمله و یاء مثناه تحتانیه و باء موحده و راء و دال مهملتین (ولی مشهور در تلفظ این کلمه در نسبت جاربردی فاضل مشهور بدون یاء مثناه تحتانیه است) و طابع خود این گونه تصحیح کرده است و ظاهراً بکلی حق با او بوده است، ولی در اصل نسخهء خطی به تصریح طابع این کلمه حاربیرد به حاء مهمله و تقدیم باء موحده بر یاء مثناه تحتانیه مرقوم است. (حواشی شدالازار چ قزوینی ص549).
(2) - چنین است در متن چاپی یعنی بهمان املای سطر قبل، و از اینکه هیچ نمیگوید در اصل خطی چگونه بوده شاید بتوان استنباط کرد که در آنجا نیز بعینه بهمین نحو مرقوم بوده است ولی یقین نمیتوان کرد. (حواشی شدالازار چ قزوینی ص549).
(3) - چنین است با تنقیط فاسد در متن مطبوع و در اصل نسخهء خطی بتصریح طابع حادیر است.
(4) - نام صاحب ترجمه یعنی فخرالدین الجاربردی باز مجدداً در ص279 س 12 از شدالازار برده شده است.