جاره

«لغت نامه دهخدا»

[جارْ رَ] (ع ص، اِ) جردهنده. کسره دهنده. || راه بسوی آب. || شتری که به مهار کشیده شود. فاعله بمعنی مفعوله مثل راضیه و دافق بمعنی مرضیه و مدفوق. و فی الحدیث: لا صدقهَ فی الابل الجاره و هی رکائب القوم لان الصدقه فی السوائم. (منتهی الارب). || دست آهنگ. مالهء زمین. ج، جوار. (مهذب الاسماء).
- حروف جاره؛ در عربی کلماتی را که اسم بعد از خود را جر یعنی کسر میدهند حروف جاره گویند که در فارسی بر حروف اضافه تطبیق میشوند. و آنها عبارتند از:
با، تا، کاف، ربّ، من، فی، عن، علی، واو، مُذ، منذ، خلا، الی، لام، حاشا، عَدا، لعلّ، متی، کی و حتی. که مجموع آنها بیست حرف است و ابن مالک در الفیهء خود حروف مزبور را چنین بنظم آورده:
هاک حروف الجر وَ هیَ مِن الی
حتی خلا حاشا عدا فی عن علی
مُذْ منذ رُبَّ اللام کی واو و تا
و الکاف و الباء و لعلّ و متی.
ولی بعضی از نحویان از جمله سیبویه کلمهء «لولا» را نیز از حروف جاره شمرده اند و گویند از مختصات ضمائر است و بر سر اسم ظاهر بیرون نیاید، چنانکه حتی و کاف از مختصات اسم ظاهر است و بر ضمیر درنیاید. توضیح آنکه بعضی از حروف مزبور مورد اتفاق است که مدخول خود را جر میدهند و آنها هفده حرفند، و سه یا چهار حرف بقیه مورد اختلاف است و آنها عبارتند از: اول «کَیْ» که قلیلی از نحویان آن را جاره دانسته اند و در هر صورت مختص به «ما»ی استفهامیه و «ان» و «ما»ی مصدریه میباشد. دوم «لعلّ» که تنها عقیل آن را از حروف جارّه دانسته است. سوم «متی» که تنها هذیل آن را از حروف جاره دانسته است. چهارم «لولا» که چنانکه گذشت سیبویه آن را از حروف جاره شمرده است. (بهجه المرضیه سیوطی چ گراوری عبدالرحیم ص115).
حروف جاره از لحاظ مدخول خود به سه نوع تقسیم میشوند: 1- حروفی که تنها بر سر ضمیر درآیند مانند «لولا». 2- حروفی که تنها بر اسم ظاهر درآیند مانند: مذ، منذ، حتی، کاف، واو، ربّ، تا، و بر سر ضمیر درنیایند، و از اینها مذ و منذ اختصاص به زمان دارند آنهم زمان ماضی و حال نه آینده مانند: مارأیته منذ یوم الجمعه اَوْ مذ یومنا و کلمهء «ربّ» اختصاص به اسمی دارد که لفظاً و معنی یا لااقل معنی نکره باشد مانند: رُبَّ رَجُل و اخیه، که رَجُل لفظاً هر دو نکره است مانند: رُبَّ رَجُل و اخیه که رَجُل لفظاً و معنی هر دو نکره است و اخیه مدخول دوم ربّ هرچند از جهت لفظ بواسطهء اضافه به ضمیر معرفه است ولی چون مرجع ضمیر نکره است خود ضمیر و مضاف به آن نیز در حکم نکره اند، بنابراین مدخول رب معنی نکره است. و «تاء» اختصاص به کلمهء «الله» و کلمهء «رَبّ» دارد در صورتی که به الکعبه یا به «یِ» ضمیر اضافه شده باشد، مانند: تالله و تربّ الکعبه و تربّی. گاهی بندرت کلمهء «رُبّ» بر ضمیر درآید مانند: رُبّه فتی. و نیز بندرت کلمهء «کاف» بر سر ضمیر درآید مانند:
لئن کان من جن لاَبرح طارقا
و ان یک انساً ما کها الانس یفعل.
و مانند:
فلاتری بعلا و لا حلائلا
کهو و لا کهنّ الا حاظلا.
و همچنین بندرت کلمهء «حتّی» بر سر ضمیر درآید مانند: فتی حتاک یابن ابی زیاد. 3- حروفی که بر سر اسم ظاهر و ضمیر هر دو درآیند مانند بقیهء حروف مزبور. ابن مالک در الفیهء خود مطالب یادشده را چنین بنظم درآورده:
بالظاهر اخصص منذ مذ و حتی
و الکاف و الواو و ربّ و التا
و اخصص بمذ و منذ وقتاً و بربّ
منکّراً و التاء لله و ربّ
و ما رووا من نحو ربه فتی
نزر کذا کها و نحوه اتی.
(به اختصار از بهجه المرضیه ص115).
معانی حروف جاره:
کلمهء «مِن» بمعانی زیر استعمال میشود:
1- تبعیض. مانند: لَنْ تنالوا البرّ حتی تنفقوا ممّا تُحبّون. (قرآن 3/92). 2- بیان جنس. مانند: فاجتنبوا الرجس مِن الاوثان. (قرآن 22/30). 3- ابتدای مکان. مانند: سُبحانَ الذی اَسری بعبده لیلاً مِنَ المَسجدالحَرام... (قرآن 17/1). 4- ابتدای زمان. مانند: لَمَسجِد اُسِّسَ علی التقوی مِن اوَّلِ یوم. (قرآن 9/108). ولی بصریین از نحاه استعمال آن را برای ابتدای زمانی جایز نشمرند. 5- در جمله های منفی و منهی و استفهامی زائد واقع میشوند. بترتیب مانند: ما لباغ مِن مَفرّ، و «هل مِنْ خالقٍ غیرُ الله». (قرآن 35/3) و بعقیدهء اخفش در جمله های ایجابی نیز «مِنْ» زائده بیرون می آید و ممکن است مدخول آن نکره یا معرفه باشد. بترتیب مانند:
قد کانَ من مَطر من فضلِ رازقنا
فضلاً علی الارض و الانعام و الناس.
یظلّ به الحرباء یمثل قائماً
و یکثرُ فیه من حنین الاباعر.
که در بیت اول کلمهء «مطر» مدخول من زائده واقع شده و نکره است و در بیت دوم کلمهء «حنین» مدخول مِن زایده است و بواسطهء اضافه به الاباعر معرفه میباشد. ابیات زیر از ابن مالک اشاره به مطالب یادشده است:
بَعِّضْ و بَیِّنْ و ابتدء فی الامکنه
بِمِنْ و قد تأتی لبدء الازمنه
و زیدَ فی نفی و شبههِ فجر
نَکره کما لِباغ مِنْ مَفر.
(تلخیص از بهجه المرضیهء سیوطی ص116).
و کلمهء «حتی» برای نهایت و آخر کار بکار میرود. مانند: حتی مَطلع الفجر. (قرآن 97/5). و همچنین کلمات «لام» و «الی» برای نهایت و آخر کار استعمال میشود. مانند: سقناه لِبلد میت (قرآن 7/57). و مانند: سِرتُ البارحه الی آخرِ اللیل. و کلمات «من» و «با» بمعنی بدل و عوض استعمال میشوند. مانند: أ رضیتُم بالحیوه الدنیا مِنَ الاَخره. (قرآن 9/38). و مانند:
فلیت لی بهم قوماً اِذا رکبوا
شنّوا الاغاره فرساناً و رُکبانا.
و کلمهء «لام» بمعانی زیر نیز استعمال میشود:
1- ملکیت. مانند: لِلّهِ ما فی السموات و ما فی الارضِ (قرآن 2/284). 2- اختصاص داشتن چیزی به چیز دیگر. مانند: السرجُ للدابَه. 3- تعدیهء فعل. مانند: فَهَبْ ل��ی مِن لَدُنکَ ولیاً. (قرآن 19/5). 4- بیان علت. مانند: و انی لَتعرونی لذکراک هزه. 5- زائده واقع شود و تأکید را میرساند. مانند:
فَلا وَاللهِ لایلفی لما بی
ولا للما بهم اَبداً دواء.
6- برای تقویت که معنائی است بین تعدیه و زیاده. مانند: اِن کُنتُمْ للرؤیا تعبرون (قرآن 12/43) و مانند: فعّال لِما یرید.(1) و کلمات «باء» و «فی» برای ظرفیت استعمال میشوند و ظرف دو قسم است حقیقی و مجازی و استعمال کلمات مزبور در ظرف حقیقی مانند: و اِنّکُم لَتمرُّونَ علیهم مصبحین و باللیل(2). و مانند: الم. غلبت الروم فی ادنی الارض(3). و در ظرف مجازی مانند: و ماکُنْتُ بِجانبِ الغربی(4). و چون: لَقَدْ کانَ فی یوسفَ و اخْوتِه آیات للسّائلین. (قرآن 12/7). توضیح آنکه: کلمات «با» و «فی» بر احاطه داشتن مدخول آنها بر معمول متعلق آنها بنحو تام یا ناقص دلالت دارند لیکن اگر خود مدخول حروف مزبور احاطهء مکانی یا زمانی بر معمول متعلق جار و مجرور داشت ظرفیت حقیقی است. مانند: اَلم. غُلِبت الروم فی ادنی الارض. (قرآن 30/1-3). در اینجا «ادنی الارض» بر معمول متعلق که «الروم» باشد احاطه مکانی دارد و اگر خود مدخول احاطه نداشته باشد و بمناسبتی مجازاً آن را ظرف قرار داده باشند، ظرفیت مجازی است و این خود اقسامی دارد:
1- کلمه ای بین جار و مدخول آن مستتر باشد آن کلمه احاطهء مکانی یا زمانی داشته باشد. مانند: و ماکنت بجانب الغربی (قرآن 28/44)، که کلمه مکان در تقدیر است و اصل آن چنین است: بمکان ذی جانب الغربی من الطور. 2- خود مدخول آنها احاطه داشته باشد لیکن بنحو احاطهء کل بر جزء خود. مانند: هذا فی ملکی؛ یعنی این جزء مملوکات من است. و مانند: الواحد فی ثلثه، و السواد فی الجسم؛ یعنی واحد، جزء ثلاثه، و سیاهی جزء جسم است. 3- مدخول آنها قسمی احاطه شبیه احاطهء حقیقی داشته باشد. مانند: و هو الله فی السموات و فی الارض (قرآن 6/3). چه معلوم است که خدا محاط آسمان و زمین نیست بلکه محیط بر آنها است، لیکن بنا بقولی خداوند به کسی که در آسمان و زمین است از جهت علم داشتن به آسمان و زمین تشبیه شده است و چون باید مشبهٌبه در نظر مشبهٌله از مشبه آشکارتر و واضح تر باشد و در نظر مردم که مشبهٌله هستند، عالم محاط و معلوم محیط بر آن است لذا خداوند به کسانی که در آسمان و زمین هستند تشبیه شده هرچند در واقع عالم محیط و معلوم محاط است. 4- احاطهء مدخول بر معلوم، مانند احاطهء دلیل بر مدلول باشد. مانند آیهء سابق الذکر بنا بتفسیر دیگران به این بیان که آسمان و زمین دلیل بر وجود خداوند است و علم به آسمان و زمین محیط و موجب علم به خداوندتعالی است، هرچند وجود واجب تعالی محیط بر تمام اشیاء است و این استدلال برهانی انی است مانند آیهء شریفهء «سَنُریهم آیاتنا فی الاَفاق و فی انفُسِهِم ح��ی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ اَنّهُ الْحَقّ». (قرآن 41/53). ولی بنا به تفسیر دیگر آیهء مزبور دلالت لمی بر وجود صانع تعالی دارد و تقدیر آیه چنین است: «و هو الله معبود فی السموات و فی الارض؛ ای معبود لِخَلْقه». این تفسیر بر مذاق کسانی است که از حق تعالی به خلق سیر میکنند و آیهء شریفهء اَ وَ لَمْ یَکف بربّکَ اَنَّه عَلی کُلّ شی ء شهید (قرآن 41/53)، مؤید این قول و اشاره بطریقهء استدلال لمی است. 5- احاطهء مدخول بر معمول احاطهء انفعالی باشد. مانند: الشمس فی الجوزاء و نظرت فی الکتاب. 6- احاطهء مدخول بر معمول احاطهء انطباعی باشد. مانند: الصورهُ فی المرآه. 7- احاطهء آنها بر معمول احاطهء سببیت و مسببیت باشد. مانند: النجاه فی الصدق و الهلاک فی الکذب. باید دانست که طرفین احاطه گاهی هر دو محسوس اند. مانند: المال فی الکیس. و گاه هر دو عقلی و معنوی هستند مانند: النجاه فی الصدق. و گاهی محاط عقلی و محیط حسی است. مانند: النفع فی الدواء. و گاهی محیط عقلی و محاط حسی است، یعنی عکس قسم پیش، مانند: اِنّا فی حاجتک. (تلخیص از حاشیهء میرزا ابوطالب بر بهجه المرضیه). و کلمات «باء» و «فی» برای سببیت نیز استعمال میشوند. بترتیب مانند: فَبظلم مِنَ الذینَ هادُوا. و دخلت امرأه النار فی هِرّه. و کلمهء «باء» علاوه بر آنچه یاد شد در معانی زیر نیز استعمال میشود:
1- استعانت. مانند: بسم الله الرحمن الرحیم. 2- تعدیه. مانند: ذَهَبَ الله بِنورهمْ. (قرآن 2/17). 3- تعویض و این غیر تبدیل است. مانند: بِعتکَ هذا بهذا. 4- الصاق. مانند: وَصلْتُ هذا بهذا. 5- بمعنای مع. مانند: نسبح بحمدک. 6- بمعنای من تبعیضیه. مانند: عیناً یشرب بها عبادالله. 7- بمعنای «عَنْ». مانند: سئل سائل بعذاب واقع (قرآن 70/1). مالک در الفیهء خود مطالب یادشده را چنین آرد:
للانتها حتی و لامٌ و الی
و مِنْ و باء یفهمان بَدَلا
و اللامُ للملک و شبهه وَ فی
تعدیه ایضاً و تعلیلَ قُفی
و زید و الظرفیه استبن بِبا
وَ فی و قد یبیّنان السَّببا
بالبا اِستَعن وَعدّ عَوِّض اَلصِق
و مثل مع و مِنَ و عَنْ بها انطِق.
و کلمهء «علی» برای استعلاء است یعنی دلالت دارد بر اینکه مدخول حرف مزبور مغلوب معمول متعلق آن حرف است و این استعلاء و غلبه بر دو قسم است: 1- استعلاء حسی. مانند: و علیها و علی الفلک تحملون (قرآن 23/12). که در این مورد استقرار و غلبهء معمول متعلق علی بر مدخول آن بحس درآید و مشاهده میشود. 2- استعلاء معنوی که محسوس نیست. مانند: تَکَبّرَ زَیْدٌ عَلی عَمْرو. نکتهء قابل بحث در معنی «علی» این است که پیشینیان از نحویان گفته اند لام جاره بر نفع و علی بر ضرر دلالت دارد، در صورتی که گاهی عکس آن دیده میشود یعنی لام برای ضرر استعمال شده است. مانند: و لَهُم عَذابٌ الیم و «علی» برای نفع مانند: اَللهُم صَلّ علی مُحَمد وَ آل مُحَمد. به اشکال مزبور چنین جواب داده اند که مراد پیشینیان این نیست که لام مطلقاً و بطور کلی برای نفع و علی مطلقاً برای ضرر است بلکه منظور فعل خاص است که به هر دو حرف متعدی میشود یعنی فعل دعا که اگر به لام متعدی شد بنفع و اگر به علی متعدی شد بضرر کسی است که برایش دعا شده است. ولی جواب مزبور بنظر پسندیده نمی آید و بظاهر مراد آن است که لام مطلقاً برای نفع و علی مطلقاً برای ضرر است لیکن مراد نفع و ضرر از یک جهت است و آن این است که لام همیشه دلالت دارد بر اینکه مدخول آن غالب و مسلط بر معمول متعلق آن میباشد و این خود قسمی نفع برای مدخول لام است هرچند از جهات دیگر زیان بیند. و همچنین علی دلالت دارد بر اینکه مدخول آن مغلوب و تحت سلطهء معمول متعلق آن است و این خود نوعی ضرر است هرچند از جهات دیگر نفع برد و بدین طریق اشکال مزبور مرتفع است و باید حیثیات و جهات مطالب را در نظر داشت. (تلخیص از حاشیهء میرزا ابوطالب بر بهجه المرضیه). و نیز «علی» بمعنی «فی» استعمال میشود مانند: وَ اتّبعوا ما تتلوا الشیاطین عَلی ملک سلیمان (قرآن 2/102). و بمعنی «عن» مانند:
اذا رَضیتْ عَلَیّ بَنوقُشَیْر
لَعمراللّه اَعجبنی رِضاها.
و کلمهء «عن» بمعنی تجاوز کردن و از جا دررفتن استعمال میشود. مانند: رمیتُ السَّهمَ عَنِ القوسِ. و بدین معانی نیز آید: مرادف بعد. مانند: لَتَرکَبُنّ طبقاً عَنْ طبق (قرآن 84/19). بمعنی علی. مانند:
لاه ابن عَمّکَ لا اَفْضَلْتَ فی حَسَبٍ
عَنی ولا اَنتَ دیّانی فتخزونی.
باید توجه داشت اینکه گوئیم بعض از حروف بمعنی یکدیگر بکار میروند مراد آن است که بعنوان نیابت استعمال میشوند و معنی اختصاصی هر حرف آن است که در ابتداء ذکر شده است. مطالب فوق را ابن مالک در الفیهء خود چنین آورده است:
علی للاستعلا و معنی فی وَ عَنْ
بعَنْ تجاوُزاً عنی مَنْ قَد فَطَنْ
و قد یجی موضعَ بعدٍ و عَلی
کما عَلی مَوضِع عَن قد جُعلا.
و کلمهء «کاف» برای تشبیه است مانند زید کالاسد. و برای تعلیل نیز بکار برده شده است مانند: وَ اذْکروهُ کما هداکم. و زائده نیز واقع شود و تأکید را میرساند. مانند: لیس کمثله شی ء. که حرف کاف در کمثله زائده است و در اصل: لیس مثله شی ء میباشد. لیکن بعضی از علماء معتقدند که حرف کاف در مثال فوق زائده نمی باشد و معنی جمله نفی مثلِ مثل از خدا می باشد و بطور کنایه نفی مثل از خدا نیز میشود و چنانکه معروف است: الکنایه اَبلغ مِنَ التصریح. و با این بیان مطلوب که نفی مثل از خدا باشد نیز ثابت میشود. زیرا اگر غیر از این باشد منطوق کلام بنابر اینکه کاف زائده نباشد دو قسم تصور میشود:
1- آنکه مراد نفی مثلِ مثل از خدا باشد. 2- آنکه مراد نفی مثل از مثل خدا باشد. و هر دو تصور باطل است، تصور اول باطل است به این جهت که اگر فرض شود خدا مثل دارد ولی مثلِ مثل ندارد کذب است خدا خودش مثلِ مثل خودش میباشد و مثل خدا مثلِ مثل خدا میشود. بعلاوه اگر خدا که اقوی و ارفع است مثل داشته باشد، مثل خدا بطریق اولی مثل دارد. و تصور دوم نیز باطل است بجهت آنکه اگر برای خدا مثل فرض شود برای آن مثل هم حتماً مثل وجود دارد. زیرا خداوند خودش مثلِ مثل خودش میباشد. بنابراین کاف زائده نیست و نفی مثل هم از خدا میکند. (تلخیص از حاشیهء میرزا ابوطالب بر بهجه المرضیه). و همچنین «کاف» اسم استعمال میشود و در این صورت یا مبتدا واقع میگردد. مانند:
ابداً کالفراء فوق ذراها
حین یطوی المسامع الصّرار.
و یا فاعل واقع شود. مانند:
ا تنتهون وَ لنْ یَنهی ذَوی شطط
کالطّعنِ یَذهب فیه الزیت و الفتل.
و یا مضاف الیه واقع میشود. مانند:
وَ لعبتْ طَیر بهم ابابیل
فصیروا مثل کعصف مأکول.
و یا مجرور به حرف جَرّ گردد. مانند:
بکا اللفوه الشغواء جلت
و لَم اَکن لاولع الاّ بالکمی المقنع.
و بعضی دیگر از حروف جاره نیز اسم استعمال شده اند و بدین جهت حرف جرّ به اول آنها درآمده و معلوم است که حرف بر حرف درنیاید و آنها عبارتند از:
1- عَنْ. مانند:
فقلت للرکب لمّا ان علابهم
من عن یمین الحبیا نظره قبل.
2- علی. مانند: غدت من علیه. 3- «مذ» و «منذ» در صورتی که اسم بعد از خود را رفع دهند. مانند: مارَأَیته مُذ یومانِ اَوْ مُنذ یومان. یا اینکه بعد از جملهء فعلیه یا اسمیه واقع شود. مانند: کجئت مذ دعا. و مانند:
و مازلت ابغی المال مذ انا یافع
ولیداً و کهلاً حین شبت و امردا.
به هر صورت در جائی که اسم واقع گردد اگر در زمان گذشته باشد بمعنی اول مدت و اگر در زمانهای دیگر باشد بمعنی تمام مدت میباشد. و در اینکه از جهت نحوی در این حالت چه محلی دارند اختلاف است بقولی در این حالت مبتدا هستند و مابعد آنها خبر است و بقول دیگر خبر مقدم هستند و مابعد آنها مبتدا است و بقول سوم در این حالت ظرف هستند و مابعد آنها فاعل است برای کان تامّه ای که محذوف است. قول اول را سیوطی در بهجه المرضیه صحیح دانسته است.
و کلمات «مذ» و «منذ» در جائی که مدخول خود را جر بدهند از حروف جاره اند و در این صورت اگر برای زمان گذشته بکار رود بمعنی «مِن» هستند و اگر برای زمان حاضر بکار روند بمعنی «فی» میباشند یعنی مفید ظرفیت هستند. ابن مالک در اشعار زیر به مطالب یاد شده اشاره کرده است:
شبّه بکافٍ وَ بها التعلیل قدْ
یُعنی و زائداً لتوکید وَرَدْ.
و استعمل اسماً و کذا عن و علی
من اجل ذا علیهما من دخلا
وَ مُذ وَ مُنذ اسمانِ حیث رفَعا
اَوْ اولیا الفعل کجئت مُذ دَعا
وَ ان تجرّا فی مضیّ فکمن
هما و فی الحضور معنی فی استبن.
و گاهی کلمهء «ما»ی زائده به آخر حروف «مِن» و «عَنْ» و «باء» ملحق میشود ولی آنها را از عمل بازنمیدارد. مانند: مِمّا خطیآتِهم. و مانند: عَمّا قَلیل. و مانند: فبما نقضهم. که در هر سه مورد با اینکه ماء زائده به حروف مزبور ملحق شده است از عمل بازنمانده و مدخول خود را جر داده اند. ابن مالک در شعر زیر اشاره به این مطلب کرده است:
وَ بعدَ مِنْ و عَنْ و باءٍ زیدَ ما
فلم یَعقْ عن عمل قد علما.
و همچنین کلمهء «ما»ی زائده به آخر کلمات «کاف» و «ربّ» ملحق میشود و عمل آنها را ملغی میکند و در این صورت مدخول آنها جمله میباشد. مانند:
رُبّما اوفیت فی علم. و: رُبّما یود الذین کفروا. (قرآن 15/2). و:
رُبّما الجامِل المؤبَّل فیهم
و عناجیجُ بَینهنَّ المهار.
که در مثالهای فوق «ما»ی زائده به ربّ ملحق شده و آن را از عمل بازداشته است. و در مثال زیر: کما سیف عمرٍو لمْتخنه مُضاربُه، «ما»ی زائده به کاف ملحق شده و آن را از عمل بازداشته است. لیکن گاهی با اینکه ماء زائده به حروف مزبور ملحق شده است از عمل بازنمانده و مدخول خود را جر داده اند. مانند:
مَاوِیَّ یا رُبَّتَما غاره
شعواء کاللّذعهِ بالمِیسَم.
و کلمهء «رُبّ» در پاره ای از موارد بعد از حروف دیگری مستتر شده و مدخول را جرّ میدهد و آنها عبارتند از:
1- بعد از کلمهء «بل» که «رب» بعد از آن در تقدیر گرفته شده و جرّ داده است. مانند:
بل بلد ملؤ الاکام قتمه
لایشتری کتّانه و جهرمه.
2- بعد از کلمهء «فا». مانند:
فمثلک حُبلی قد طرقت و مرضعٍ
فالهیتُها عن ذی تمائم محول.
3- بعد از کلمهء «واو» و در این مورد برخلاف دو مورد پیش بقدری شایع است که برخی گفته اند خود «واو» جر داده نه «رُبّ» مقدر. مانند:
و لیلٍ کموج البحر ارخی سُدوله
علیَّ بانواع الهموم لیبتلی.
و گاهی کلمهء «رُبّ» بی اینکه بعد از کلمه ای دیگر واقع شود مدخول خود را جرّ داده و خودش حذف شده است. مانند:
رسم دارٍ وَقفت فی طلله
کِدت اَقضی الحیوه من جلله.
که کلمهء «رسم» در بیت فوق مجرور است به «رُبّ» که محذوف و در تقدیر است. و غیر از کلمهء «رُبّ» بعض دیگر از حروف جاره نیز با اینکه حذف شده و در تقدیرند مدخول خود را جرّ میدهند. البته این مطلب سماعی است و نمی توان به آن قیاس کرد مانند اینکه کسی در جواب این سؤال: کیف اصبحت؟ بگوید: خیر و الحمد لِلّه. که کلمهء «خیر» مجرور است بحرف «علی» مقدر و اصل آن علی خیر بوده است. و برخی گفته اند جر دادن اسماء به حروف جارّهء محذوفه قیاسی و شایع است مانند: بکم درهم اشتریت که در اصل: بِکم مِنْ درهم اشتریت بوده است و با اینکه «مِنْ» حذف شده مدخول خود را که «درهم» باشد جر داده است و مانند: مَرَرْت بِرَجُل صالِح الا صالح فطالح. در مثال فوق کلمات «صالح» و «طالح» بحر�� جرّ مقدر (باء) مجرور شده اند و در اصل چنین است: مررتُ برجُل صالح ان لا امر بصالح فقد مررت بطالح. ابن مالک در الفیهء خود به مطالب یادشده در ضمن اشعار زیر اشاره کرده است:
وَ زیدَ بعد رُبّ وَ الکافِ فکف
وَ قدْ تلیهما وَ جَرُّ لم یکف
وَ حذِفتْ رُبّ و جرت بعد بل
وَ الفا و بعد الواو شاع ذا العمل
و قدْ یُجر بسوی رُبّ لدی
حذف و بعضه یری مُطردا.
(تلخیص از بهجه المرضیهء سیوطی و حاشیهء میرزا ابوطالب بر این کتاب).
(1) - قرآن 11/107.
(2) - قرآن 37/137.
(3) - قرآن 30/2.
(4) - قرآن 28/44.