جازمه

«لغت نامه دهخدا»

[زِ مَ] (ع ص) تأنیث جازم. جزم دهنده. حرفی که چون بر فعل درآید آن را جزم دهد. ساکن کنندهء حرف متحرک.
- اسماء جازمه؛ در اصطلاح نحویان اسمائی که برای شرط بکار میروند و دو فعل را بنام شرط و جزا جزم میدهند کلم مجازات یا اسماء جازمه گویند و آنها نه اسمند: اول «مَنْ» که برای صاحبان عقل بکار میرود. مانند: من یکرمنی اُکرمه. دوم «ما» برای موجودات بی عقل. مانند: و ما تقدموا لانفسکم مِنْ خیر تجدوه عند الله (قرآن 73/20). سوم «اَی». مانند: ایهم یأتینی اُکرمه. چهارم «متی» برای زمان. مانند: متی تخرج اخرج. پنجم «اذما» که آن نیز برای زمان است. مانند: اذما تنصرنی انصرک. ششم «مهما». مانند: مهما تَصنع اصنع. هفتم «اَینَ» برای مکان. مانند: اَین تَجلِس اجلس. هشتم «انّی» این نیز برای مکان باشد. مانند: انی تَقم اَقمْ. نهم «حیثما» برای مکان. مانند: حیثما تَقعدْ اَقعدْ. و به ندرت کلمات «کیفما، اذا، کیف، ایانَ» نیز جزم دهند و کلمهء «اذا» در شعر بطور شایع جزم دهد. مانند:
الله شکر اذ ینالک وسعه
و اذا تصبک خصاصه فتجمّل.
دربارهء اسم یا حرف بودن پاره ای از این کلمات اختلاف است و اصحّ آن است که اسم باشند زیرا مرجع ضمیر واقع میشوند و حرف نتواند که مرجع ضمیر باشد. به این نکته باید توجه داشت که ان شرطیه و کلم مجازات جملهء خبریه را به انشائیه بدل سازند. (تلخیص از بهجه المرضیه و عوامل جرجانی).
- حروف جازمه؛ حروفی که کلمهء بعد از خود را جزم دهند (حرکت حرف آخر کلمه را ساقط سازند) در اصطلاح علمای نحو حروف جازمه نامیده میشوند. این حروف دو قسمند: اول حروفی که یک فعل را جزم دهند و آنها عبارتند از: لام، لا، لم، لما، و دو حرف اول گاه بمعنای دعا استعمال شوند. مانند: لاتؤاخذنا (آیه)، لیقض علینا ربک (قرآن 43/77). و گاه برای امر و نهی باشد مانند: لاتشرک باللّه و، لینفق ذوسعه. و دو حرف آخر برای نفی فعل ماضی بکار میرود لیکن بر فعل مضارع درآیند و معنای آن را بماضی برگردانده نفی کنند. مانند: أَلم نشرح لک صدرک (قرآن 94/1). و لما یَذوقُوا. که در هر دو اگرچه لفظ فعل مضارع است ولی معناً ماضی منفی را میرساند. ابن مالک در این بیت:
بلا و لام طالباً ضع جزما
فی الفعل هکذا بلمْ و لمّا
به حروف مزبور و عمل آنها اشاره کرده است. فرق لم با لما این است که لم نفی ماضی را بطور اطلاق افاده کند و لما استمرار نفی ماضی را تا زمان حال میرساند. و بهمین جهت گفته اند: لم لنفی فعل و لما لنفی قد فعل، و فرق دیگر آنکه معمول لما ممکن است حذف شود مانند ندم زید و لما که اصل آن لما ینفعه بوده بخلاف لم که در آن حذف معمول جایز نیست و نیز در لما امید حصول منفی میرود. مانند: لما یدخل الایمان فی قلوبکم (قرآن 49/7)، که انتظار حصول ایمان در آینده وجود دارد. (تلخیص از بهجه المر��یه و عوامل جرجانی). دوم جازمی که دو فعل را جزم دهد و آن کلمهء «اِنْ» است که دو فعل را جزم میدهد، فعل اول را شرط و دوم را جزا نامند. این دو فعل به چهار صورت ممکن است ذکر شود:
1- هر دو مضارع باشند. مانند: ان تَقم اَقم. 2- هر دو ماضی. مانند: ان اکرمت اکرمت، که در این صورت ماضی معنای مضارع را میرساند. 3- آنکه اول ماضی و دوم مضارع باشد. مانند: ان اکرمنی اکرمک. 4- عکس سوم. مانند: ان تضرب ضربت. باید دانست که در تمام موارد تنها فعل مضارع مجزوم میشود و ماضی چون مبنی است مجزوم نمیگردد.