جامعهء ملل

«لغت نامه دهخدا»

[مِ عَ / عِ یِ مِ لَ] (اِخ)مؤسسه ای بود که پس از جنگ جهانی اول از اجتماع دول بمنظور تأمین صلح جهانی تأسیس شد. مؤلف حقوق بین الملل عمومی آرد: جامعهء ملل مؤسسه ای بود از اجتماع عدهء غیر محدودی از دول و مؤسساتی که اهلیت و شخصیت حقوقی بین الملل را دارا هستند برای تشیید مبانی تعاون بین ملل متمدنه و برقراری بنیان عدالت در عالم و تضمین صلح جهان و آسایش ملل که با یکدیگر مشارکت و معاضدت مینمودند. این مؤسسه بموجب عهدنامهء ورسای (28 ژوئن 1919م.) بوجود آمده و قسمت اول عهدنامهء مزبور تا فصل 26 مربوط به این سازمان است و این قسمت را اساسنامه یا میثاق جامعهء ملل نامیده اند. برای اطلاع بر این قسمت از عهدنامه رجوع به کتاب دیپلماسی عمومی دکتر حسن ستوده ج2 ص351 ببعد شود. جامعهء ملل جزء مؤسسات بین المللی محسوب و دارای شخصیت و اهلیت حقوق بین المللی بوده و مؤسسه ای شوروی و اجرائی و بودجهء مخصوص و حق اتخاذ تصمیم داشت و برای محترم داشتن تصمیمات خود میتوانست قوای لازم را در اختیار داشته باشد.
تشکیلات جامعهء ملل. جامعهء ملل دارای دو نوع عضو بود:
1- اعضاء مؤسس. 2- اعضائی که بعداً به عضویت پذیرفته میشدند. اعضاء مؤسس عبارت بود از 29 دولت امضاء کنندهء عهدنامهء ورسای و سیزده دولتی که نام آنها در ضمیمهء اساسنامه ذکر گردیده بود. و برای اینکه دول اخیره جزء اعضاء مؤسس محسوب شوند بایستی در ظرف دو ماه اول اجرای اساسنامه قبولی مقررات آن را به سایر اعضاء جامعه اطلاع دهند. کلیهء دول و دومینونها (مستعمرات مستقلهء انگلیسی) و مستعمراتی که در ادارهء خود استقلال داشتند با دو شرط ذیل میتوانستند عضویت جامعهء ملل را دارا گردند: اولا - عضویت آنها را دو ثلث اعضاء جامعه تصویب کرده باشند. ثانیاً - تضمینات حقیقی بدهند که با صمیمیت تعهدات بین المللی خود را انجام خواهند داد و مقررات جامعهء ملل را در موضوع تجهیزات بری و بحری محترم و واجب الرعایه خواهند دانست. دولی که بعداً به عضویت جامعهء ملل پذیرفته شدند عبارت بودند از: اتریش، آلمان، ایرلند، بلغارستان، ترکیه، حبشه، سن دومنگ، مجارستان و مصر. اعضاء جامعهء ملل میتوانستند از عضویت آن مؤسسه استعفا دهند مشروط بر اینکه دو سال قبل سایر اعضاء را از ارادهء خود مستحضر نموده و در تاریخ خروج کلیهء تعهدات بین المللی خود و تعهدات راجعهء به اساسنامه را انجام داده باشند بعلاوه اعضائی که اصلاحات وارده به اساسنامه را نپذیرند مستعفی محسوب میشوند. اعضاء جامعه میتوانستند عضوی را که یکی از تعهدات ناشیهء از اساسنامه را نقض کرده باشد از عضویت اخراج نمایند و این اخراج بایستی در شورای جامعه باتفاق تصویب شود.
مؤسسات جامعهء ملل، جامعهء ملل وظائف محوله را بوسیلهء مجمع عمومی و شوری و دارالانشاء انجام میداد. مجمع عمومی و شورای سیاسی و دارالانشاء مؤسسهء اداری آن بود و یک مؤسسهء قضائی بنام دادگاه دائمی بین المللی نیز داشت که فعلا هم دائر است.
مجمع عمومی. مجمع عمومی مرکب از نمایندگان کلیهء اعضا جامعه بود. هریک از دول عضو جامعه دارای یک رأی بوده و بیش از سه نماینده نمیتوانست داشته باشد. همه ساله در اولین دوشنبه سپتامبر منعقد میشد و نیز بطور فوق العاده موقعی که شوری یا خود مجمع تصمیم میگرفت تشکیل میشد.
شوری. شورای جامعه مرکب از چهارده عضو بود که پنج تن از آنها که نمایندهء دول بزرگ بودند عضو دائمی و 9 تن دیگر را مجمع عمومی برای مدت محدودی انتخاب میکرد و همه ساله سه عضو آن تغییر می یافت. برای افزایش تعداد اعضاء دائمی تصویب اکثریت مجمع عمومی لازم بود. از دولی که عضویت شوری نداشتند اگر در مسئلهء مطروحه ذینفع بودند دعوت میشد که نماینده ای بفرستند. هریک از دول عضو بترتیب حروف تهجی یک سال ریاست شوری را بعهده میگرفت و هر دولت یک رأی و یک نماینده داشت و در هر سه ماه یکبار تشکیل میشد و بطور فوق العاده نیز منعقد میگردید. تصمیمات مجمع و شوری اصولا باید به اتفاق آراء اتخاذ شود مگر در پاره ای موارد غیر اساسی که اکثریت کافی بود.
دارالانشاء. در مرکز جامعه مؤسسهء دارالانشاء تأسیس یافته که یک رئیس و دو نائب رئیس داشت. رئیس را شوری به رأی اکثریت انتخاب کرده و خود رئیس اعضاء را انتخاب مینمود.
وظائف مؤسسات جامعهء ملل، دارالانشاء بمنزلهء قوهء مجریهء مجمع عمومی و شوری بوده و کارهای اداری جامعهء ملل را انجام داده و واسطه بین دول و جامعهء ملل بوده و تمام مسائلی که باید در مجمع عمومی یا شوری مطرح شود جمع آوری مینمود. دارالانشاء به ده اداره منقسم میشد که هر یک قسمتی از وظائف دارالانشاء را انجام میداد: 1- ادارهء کمیسیونهای اداری «سار» و «دانتزیک» و اقلیت ها. 2- ادارهء اقتصادی و مالی. 3- ادارهء قضائی. 4- ادارهء سیاسی. 5- ادارهء خلع سلاح. 6- ادارهء قیمومیت. 7- ادارهء بهداری. 8- ادارهء حمل و نقل. 9- ادارهء اطلاعات. 10- ادارهء امور اجتماعی. وظائف دارالانشاء روشن و صریح معلوم شده ولی وظائف مجمع عمومی و شوری مبهم بود و در اولین جلسهء مجمع که در نوامبر 1920 م. در ژنو منعقد گردید این موضوع روشن گردید به این طریق که مجمع عمومی قدرت عالی غیر دائمی و شوری پارلمان دائمی و دارالانشاء قوهء اجرائی دائمی جامعهء ملل معرفی شدند و هیچ یک حق دخالت در کارهای دیگری را نداشت. مقر جامعهء ملل شهر ژنو مقرر گردید ولی شوری لدی الاقتضاء میتوانست آن را تغییر دهد.
وظائف جامعهء ملل. در موضوع وظیفهء کلی و اساسی جامعهء ملل هنگام انعقاد عهدنامهء ورسای دو نظر اظهار میشد: مطابق نظریهء اول جامعه یک اتحاد��هء دائمی است که اعضاء آن حق حکمرانی خود را کاملاً محفوظ داشته و فقط در مواردی که دولتی برخلاف قوانین بین المللی اقدامی بعمل آورد با معاضدت یکدیگر از دولت متجاوز جلوگیری و ممانعت میکنند و طبق نظریهء دوم جامعهء ملل حکومتی است فوق حکومتهای اعضاء جامعه و دارای قوهء مقننه و قوهء اجرائیه ای است که متکی بر یک ارتش بین المللی میباشد و حق حکمرانی واقعی داشته و میتواند قوانین بین المللی وضع کرده و مقررات متخذه دربارهء دول را اجرا کند. نتیجهء نظر دوم ازبین رفتن حق حکمرانی دول عضو بوده. ولی عهدنامه ورسای ترتیب متوسطی اتخاذ نمود که هم حق حکمرانی دول عضو محفوظ بود و هم مؤسسه دارای شخصیت حقوقی و قدرتی بود که میتوانست وظائفی را که بموجب عهدنامه به آن محول شده بود انجام دهد. ولی در حقیقت قوهء اجرائی برای انجام تصمیمات خود نداشت. (از حقوق بین المللی عمومی تألیف صدیق حضرت).