جحی

«لغت نامه دهخدا»

[جُ حا] (اِخ) دجین بن ثابت، مکنی به ابوالغض و مشهور به جحا است. وی از قبیلهء فزاره بود و در اوایل قرن دوم هجری در کوفه میزیست و با ابومسلم خراسانی معاصر بود. حکایات مضحکی از او منقول است. (از ریحانه الادب ج4 ص203). نام یکی از اکابر است که خود را دانسته به دیوانگی و مسخرگی افکنده بود. گویند: روزی در محفلی خوش طبعی خوشی کرد و لطیفهء خوبی گفت کسی متوجه آن نشد، از غصهء آن چون بخانه رفت چرخهء مادر خود را شکست. (برهان، لغات متفرقه). نام مسخره ای که لطیفه خوب گفتی. آورده اند که روزی به محفلی لطیفه ای خوب گفت کسی نخندید. از تشویر آن هنگامی که بخانه رفت چرخهء مادر شکست. (شرفنامهء منیری). مخفف جوحی. نام مسخره ای که نهایت خوش طبع و ظریف بود. (غیاث اللغات) (آنندراج). یکی از تابعین است و مادر او خادمهء مادر انس بن مالک است. و این همان کسی است که از او حکایات مضحک کنند. (یادداشت مؤلف). و هم مؤلف ریحانه الادب آرد: او در مضحکه گویی همانند ملا نصرالدین بود و از وی نوادر بسیاری منقول است. گویند شبی نزدیک کنیز پدر خود رفت و اظهار عشق و محبت کرد ناگاه کنیزک بیدار شد و گفت تو کیستی که در این وقت شب در کنار من آمده ای؟ گفت مترس که من پدرم هستم! و برای کتمان این جنایت از آن ببعد خود را به بلاهت زد تا آنکه ضرب المثل شد چنانکه گویند: «احمق من جحی». و روزی وی را به مجلس ابومسلم خراسانی که حجر یقطین نیز در آنجا بود احضار کردند. یقطین را بهمین نام مخاطب ساخت و گفت ای یقطین کدام یک از شما دو تن ابومسلم هستید. و نیز شبی از خانه بیرون رفت و کشته ای در راه دید بخانه آورد و در چاه انداخت پدر وی آگاه گشت و در دم جسد آن کشته را بیرون آورد و در جای دیگر پنهان ساخت و قوچ شاخداری را کشت و بجای آن جسد بچاه انداخت، فردای آن شب جحا با کسان مقتول که در جستجوی جسد بودند برخورد کرد و گفت: در خانهء ما کشته ای وجود دارد و دور نیست همان کسی باشد که وی را میجویید، آنان خود جحا را بچاه انداختند تا جسد را بیرون آورد و همین که دست جحا بشاخ قوچ رسید بانگ برآورد که مقتول شما شاخ هم داشت یا نه؟ کسان مقتول از گفتهء او بخنده افتادند و برگشتند. و بسیاری از این گونه نوادر و امثال بدو منسوب است. (از ریحانه الادب ج4 ص203). تاریخ تحقیقی تولد و وفات او معلوم نیست. و رجوع به لباب الالباب ج1 و احوال و اشعار رودکی ص1181 و قاموس الاعلام ترکی شود. او را بنامهای جُحا و جوحی نیز خوانند.
نام این شخص افسانه ای در اشعار فارسی بتکرار آمده است :
اندر این ایام ما بازار هزل است و فسوس
کار بوبکر ربابی دارد و طنز جحی.
منوچهری.
ترا سخن نه بدان داده اند تا تو زبان
درافکنی به خرافات خنده ناک جحی.
ناصرخسرو.
با جحی گفت روزکی حیزی
کز علی وز عمر بگو چیزی
گفت با وی جحی که انده چاشت
در دلم حب و بغض کس نگذاشت.سنایی.
آن احمقی که میرک سینا و جاحظند
اندر مقابل جحی و هبنقه.سوزنی.
بادهء نابم فرست ای آنکه دهر
در زمانه مثل تو دیگر نداشت
ور نداری از کسی دیگر مخواه
این مثل برخوان که جحی خر نداشت.
صاحب نظام الدین یحیی.
چو شعر نیک بیابی نظر نباید کرد
به هزلهای ربابی و طنزهای جحی.
ادیب صابر.
از حسد فتح تو، خصم تو پی کرد اسب
همچو جحی کز خدوک، چرخهء مادر شکست.
انوری.