جد

«لغت نامه دهخدا»

[جِدد] (ع مص) کوشیدن در کاری. (منتهی الارب) (آنندراج). کوشش در کار را میگویند. (شرح قاموس). کوشیدن. (مصادر زوزنی). فعالیت کردن. سعی کردن : نگاه باید کرد که چون مرد شهم و کافی بود و همه جد محض. (تاریخ بیهقی ص391). مردیها و جدهای وی را اندازه نبود. (تاریخ بیهقی). موشان در بریدن شاخها جد بلیغ مینمایند. (کلیله و دمنه). در دفع عنصر و کفایت کار او بر آن موجب که شرح داده آمده است جد بلیغ بجای آورد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص440). جد ایشان در عصبیت و طاعت تاش زیادت شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص59).
- ارادهء جدی؛ مقابل ارادهء استعمالی. و آن این است که متکلم لفظی را در معنای خود بکار برد و همان را نیز اراده کند و مورد حکم قرار دهد. در مثل اگر لفظ عامی متکلم در کلام خود بکار برد ممکن است تمام معنای عام را که مورد استعمال بوده مورد حکم قرار داد و ممکن است بر عام تخصیص وارد ساخت و بعض افراد عام را از تحت حکم خارج کرد. در هر دو صورت لفظ عام در تمام معنای خود استعمال شده با این تفاوت که در صورت اول متکلم همان مستعمل فیه را به طور جد مورد حکم قرار داده است که در این مورد ارادهء وی نسبت به تمام معنای مستعمل فیه جدی میباشد و ارادهء او را ارادهء جدی گویند و در صورت دوم برای تأسیس قاعده ای بصورت ظاهر لفظ عام در تمام معنا استعمال شده لیکن در واقع ارادهء جدی وی فقط به آن قسمتی که پس از تخصیص تحت عام باقیمانده تعلق گرفته و آن را مورد حکم قرار داده است که در این مورد ارادهء استعمالی بتمام معنی عام تعلق گرفته ولی ارادهء جدی فقط به آنچه پس از تخصیص تحت عام باقیمانده تعلق گرفته است. رجوع به کتابهای علم اصول فقه مبحث عام و خاص شود.
- بجد؛ جدی. جداً. از روی جد :
عاشقم بر لطف و بر قهرش بجد
ای عجب من عاشق این هر دو ضد.
(مثنوی).
رجوع به جد و جداً شود.
- بجدتر؛ با کوشش و سعی بیشتر : بخوارزم بازآمد و کارهای رفتن بجدتر پیش گرفت. (تاریخ بیهقی ص698).
- جد و جهد؛ کوشیدن و فعالیت کردن : آنچه شرط شده بر من از این بیعت از وفا و دوستی و نصیحت و پیروی و فرمان بری و همراهی و جد و جهد عهد خداست. (تاریخ بیهقی ص317).
وامی است بزرگ شکر او بر تو
بگذار بجد و جهد وامش را.ناصرخسرو.
اصحاب سلطان ... بتدریج و ترتیب و جد و جهد آن درجات یافته اند. (کلیله و دمنه).
آن مرائی در صلوه و در صیام
مینماید جد و جهدی بس تمام.(مثنوی).
|| درستی در کار. (منتهی الارب). ضد هزل. (آنندراج). ضد هزل و بیهوده گفتن است. یعنی درست و راست گفتن. (شرح قاموس) (از آنندراج). مقابل هزل. سخن گفتن به حقیقت. (المصادر زوزنی) :
گاه نظم و گاه نثر و گاه مدح و گاه هجو
روز جد و روز هزل و روز کلک و روز دن.
منوچهری.
گفت سخن تو جد است همه نه شماتت و هزل و مصلحت ما نگاهداری بجان و سر ما که بی حشمت بگوئی. (تاریخ بیهقی ص476). همه جد بودی بی هزل. (منتخب قابوسنامه ص45).
هزل تعلیم است آن را جد شنو
تو مشو بر ظاهر هزلش گرو.(مثنوی).
از یکی رو ضد و یک رو متحد
از یکی رو هزل و از یک روی جد.(مثنوی).
بمزاحت نگفتم این گفتار
هزل بگذار و جد از او بردار.سعدی.
|| در اصطلاح، آن است که از لفظ معنای حقیقی و مجازی اراده شود و آن ضد هزل است. (تعریفات جرجانی). و رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون ذیل کلمهء هزل شود. || شتابی و عجلت. (منتهی الارب) (آنندراج). عجله. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || محقق مبالغ در آن. و از این معنی است: عذاب جِدّ؛ یعنی عذاب محقق مبالغ در آن. (از اقرب الموارد). امر نیک راست و درست. (منتهی الارب). و گویند هو محسن جِدّاً؛ یُراد به المبالغه. و فی هذا خطر جد؛ اَی عظیم جداً. و عالم جد؛ یعنی بنهایت رسیده در علم. و قولهم اجدک لاتفعل کذا؛ یعنی تو را سوگند بحقیقت تست مکن چنین. و این آنگاه راست آید که جیم را کسره خوانند و اگر بفتح جیم گویند سوگند ببخت باشد. و اگر واو آرند و گویند و جدک، جیم مفتوح باشد نه مکسور. و این کلمه پیوسته به اضافت آید و بس و نصب آن بر حذف یاء است و نزد ابوعمرو بر مصدریه یعنی مالک اجدا منک. (از منتهی الارب).
- فلان عالم جدٌ عالمٌ؛ یعنی متناهی در علم و رسیده به نهایت است. (از اقرب الموارد). || (اِ) کنارهء نهر. (منتهی الارب).