جده

«لغت نامه دهخدا»

[جُدْ دَ] (اِخ) ساحل دریای مکه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جوالیقی آرد: الجُدَّه ساحل دریای مکه است. و ابوحاتم از اصمعی نقل کرده که اصل کلمه عجمی نبطی است که از «کذ» مأخوذ و تعریب شده است. (از المعرب جوالیقی ص109). مصحح کتاب فوق آرد: در تمام نسخ کلمهء جده با الف و لام تعریف آمده و همان نیز صحیح است، و با این ضبط اسم شهر معروف نیست. صاحب قاموس گوید: الجد بضم جیم به معنی الجده بفتح جیم است و نام ساحل دریای مکه است و جده بدون لام نام نقطهء معینی از آن ساحل است و صاحب لسان گوید: الجده ساحل دریای مکه و جده نام موضعی است نزدیک بمکه که از الجده مأخوذ است. (حاشیهء المعرب ص109). مصحح المعرب گوید: معرب بودن کلمه توهم اصمعی است و بعقیدهء من دلیلی بر این مدعا نیست بلکه ادله خلاف آن را میرساند مثلاً در الجمهره چنین آمده : الجده، خطی است بر پشت خر یا اسب که مخالف رنگ آن باشد و هر خطی جده باشد، چنانکه در قرآن است: «و من الجبال جدد بیض»، یعنی راههائی است که مخالف رنگ کوه است و نام موضعی است و جده النهر، یعنی اطراف آن و همچنین است جده الوادی. و ابن درید در الاشتقاق نیز قریب به این مضمون گفته است. و صاحب لسان گوید: جده النهر بکسر و ضم جیم، آنچه به نهر نزدیک است از زمین. سپس آنچه را جوالیقی از اصمعی در اینجا آورده نقل کرده است. و مؤلف معجم البلدان آرد: ابوالمنذر گوید: جده بن خرم بن ریان بن حلوان بن عمران بن الحاف بن قضاعه، در جده بدنیا آمد و بنام محل تولد نامیده شد. و نام جده بن الاشعر که از رجال عرب است، بعقیدهء ابن درید در الاشتقاق از الجده به معنی خط مشتق است بنابر این الجده نام شهرقدیمی عرب است و مردانی از رجال عرب به آن اسم نامیده شده اند و مواد آن همه عربی و معنی آن معروف است پس چگونه میتوان آن را معرب دانست؟ (از حاشیهء المعرب جوالیقی ص109). فاضل محشی غافل است از این که تعصب قومی در مسائل تحقیقی موجب اشتباه و لغزش میباشد و بودن مشتقات و مواد کلمه ای در کتب قدیمی عرب مانع از آن نیست که کلمه معرب باشد چنانکه نمونه های فراوانی در کلمات عرب وجود دارد. (یادداشت لغت نامه). قال معاویه: اغبط الناس عندی معد مولای، و کان یلی امواله بالحجاز، یتربع جده و یتقیظ الطائف و یتشتی مکه. (عیون الاخبار ج1 ص214).