«لغت نامه دهخدا»
[جُ] (اِخ) اسماعیل بن حسن حسینی طبیب ملقب به زین الدین. از بزرگان دانش و طب بشمار بود. مؤلف دره الاخبار آرد: الامیرالسید الامام زین الدین اسماعیل حسینی طبیب، احیاء طب و سایر علوم کرد بتصانیف دانش فزای خود، امام حکیم فیلسوف ظهیرالدین ابوالحسن بن امام ابوالقاسم بیهقی گوید: او را در سنهء احدی وثلثین و خمسمائه دیدم در سرخس، و او آنچه خلاصه بود از عمر گذرانیده بود و در آن روزگار در خوارزم خفی علائی و کتاب ملوکی و کتاب ذخیره و کتاب اغراض و کتاب یادگار و کتابی دیگر در حکمت و کتابی در رد بر فلاسفه و کتاب یوم و لیله قاضی ابوسعید شارعی را تصنیف کرده بود و جهان از تصانیف او مالامال دانش بود. و امام زین الدین اسماعیل جامع همه فضایل و لطف معاشرت و حسن اخلاق و کرم نفس بود و این رساله از فوائد اوست که کتاب بدان ختام (یافت) و ختامه مشک یابد و فی ذلک فلیتنافس المتنافسون. (از دره الاخبار چ تهران ص100). مؤلف تتمه صوان الحکمه دربارهء صاحب ترجمه چنین آرد: با تصانیف برگزیدهء خویش طب و سایر علوم را احیا کرد او را در ماههای سال 531 بسرخس دیدم در حالی که خلاصه عمر خود را گذرانیده بود. خوارزمشاه اتسزبن محمد پادشاه عالم و عادل او را مدتی بخوارزم اقامت داد و در همان جا کتابهای «الخفی العلائی» و «الطب الملوکی» و «کتاب الذخیره» و «کتاب الاغراض» و «کتاب یادگار» و «کتاب فی الرد علی الفلاسفه» و «کتاب تدبیر یوم و لیله» و کتابهایی در حکمت بنام قاضی ابوسعید شارعی تصنیف کرد و همچنین کتابی بنام «کتاب وصیت نامه» تصنیف کرد و تصانیف سودمند او در جهان منتشر گردید. (از تتمه صوان الحکمه ص172). در اعلام زرکلی نام پدر وی حسین ذکر شده و کنیه او ابوابراهیم ضبط گردیده است. مؤلف روضات الجنات ذیل احوال عبدالقاهر جرجانی نسب او را چنین آرد: السید الحکیم ابوابراهیم اسماعیل بن محمد بن الحسین صاحب کتاب ذخیرهء خوارزمشاهی از مشاهیر علماء جرجان است. (روضات الجنات ص443).