«لغت نامه دهخدا»
[جَ زَ] (اِخ) محمد بن محمد بن محمد بن علی بن یوسف یا محمد بن محمد بن محمد بن علی بن یوسف شافعی دمشقی ملقب به شمس الدین و مکنی به ابوالخیر. وی عالمی فاضل و قاریی متبحر و از مشاهیر محدثان و مورخان و متکلمان عامه در قرن نهم بود، و در سیزده سالگی قرآن مجید را از بر داشت و قراآت سبع را فراگرفت و مدتی به فراگرفتن حدیث پرداخت و در نوزده سالگی به قاهره رفت و قراآت سیزده گانهء قرآن را با مهارتی بسزا فراگرفت، و سپس به دمشق برگشت و فقه و حدیث آموخت، و دوباره برای فراگرفتن علم بلاغت و اصول فقه به قاهره رفت و از ابوالفداء و ضیاءالدین و شیخ الاسلام بلقینی اجازهء فتوی گرفت و در 793 ه . ق. بمنصب قضاء دمشق منصوب شد، و در سال 797 ه . ق. از طرف سلطان بایزید به مدرسی سمرقند برگزیده گشت، و در آنجا با میرسیدشریف جرجانی ملاقات کرد، و پس از آن مسافرتهایی به اطراف کرد و در آخر به مقام قضای شیراز منصوب گردید، و بسال 833 یا 834 ه . ق. در همانجا درگذشت. او راست: 1 - التاریخ. 2 - التمهید فی التجوید. 3 - الحصن الحصین من کلام سیدالمرسلین. این کتاب در ادعیه و اوراد و اذکار است و مؤلف بسال 791 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافته، و در مصر بچاپ رسیده است. و خود وی شرحی بنام مفتاح الحصن بر آن نوشته و نیز آنرا تلخیص کرده و بنام عده الحصن خوانده است. 4 - الدره المضیئه فی قراآت الائمه المرضیه. این تألیف تکملهء قصیدهء شاطبیه و به همان وزن و قافیه است و جمعاً 241 بیت دارد و در قاهره به چاپ رسیده است. 5 - ذات الشفاء فی سیره النبی و الخلفاء. 6 - ذیل مرآه الزمان که ظاهراً همان کتاب فوق است. 7 - الزهر الفائح فی ذکر من تنزه عن الذنوب و القبائح. این کتاب در قاهره به طبع رسیده است. 8 - شرح الحصن الحصین که مذکور افتاد. 9 - طیبات النشر فی القراآت العشر. این کتاب منظومه ای است دارای هزار بیت در شرح قراآت ده گانهء قرآن و در قاهره بطبع رسیده است. 10 - عده الحصن که ذکر شد. 11 - عقداللاَلی فی الاحادیث المسلسله الموالی. 12 - کفایه الالمعی فی آیه: یا ارض ابلعی. 13 - مفتاح الحصن. 14 - المقدمه الجزریه. این کتاب شامل صدوده بیت و در احکام تجوید است و در مصر و تبریز به طبع رسیده است. 15 - منظومه ای در هیئت، حاوی 52 بیت. 16 - النشر فی القراآت العشر که بظاهر همان کتاب طیبات مذکور در فوق است. 17 - الهدایه الی معالم الروایه. 18 - هدایه المهره فی زیاده العشره. نام و نسب و تاریخ درگذشت همانست که ذکر شد ولی بعضی از ارباب تراجم را در این خصوص اشتباه دست داده است. (از ریحانه الادب).