«لغت نامه دهخدا»
[جَ رَ یِ اَ] (اِخ) یا قور. میان دجله و فرات است. آن جزیره را شهرهای بزرگ و تاریخی است و نسبت بدان را جزری گویند. (منتهی الارب). میان دجله و فرات در مجاورت شام قرار دارد و شامل دیار بکر و مضر است. بدان جهت جزیره اش گویند که میان دجله و فرات واقع شده است. این دو شط از بلاد روم است در مقابل هم قرار میگیرند و به موازات یکدیگر سرازیر میشوند و نزدیک بصره به هم می پیوندند و به دریا میریزند. این جزیره آب و هوای خوب و محصول نیکویی دارد و پربرکت است. شهرهای معظم و باره ها و قلاع مستحکم فراوان دارد و مهمترین شهرهای آن عبارتند از: حَرّان، رهاء، رقه، رأس عین، نصیبین، سنجار، خابور، ماردین، آمِد، میافارقین، موصل و جز آن. کتابهایی دربارهء تاریخ این جزیره و مردم آن تألیف شده و مردان بزرگی در دانشها و فنون مختلف در آن تربیت شده اند. ابیات زیر در وصف این دیار سروده شده است : نحنّ الی اهل الجزیره قبلهً و فیها غزال ساجی الطرف ساحره یوازره قلبی علیّ و لیس لی یدان بمن قلبی علیه یوازره. و نیز در وصف این جزیره است : اُتیحَ له مِن شرطه الحی جانب عریض القصیری لحمه متکاوس ابدُّ اذا یمشی یحیک کأنما به من دمامیل الجزیره ناخس. عبدالله بن همام سلولی. گویند: در آن زمان که مردم قضاعه به بلاد مختلف پراکنده شدند، چند تن از اولاد قضاعه و بنوعوف بن ربان و جرم بن ربان به نواحی جزیره رفتند و با مردم آنجا آمیزش کردند و جمعیت آنان افزایش یافت و با مردم بومی بجنگ برخاستند و بر طایفه ای از آنان غلبه کردند و اعاجم را بیرون راندند و ابیات زیر دربارهء این وقعه است : صففنا للاعاجم من معد صفوفاً بالجزیره کالسعیر لقیناهم بجمع من علاف ترادی بالصلادمه الذکور. جدی بن دلهاث عشمی. و این مردم همواره در جزیره بودند تا زمانی که شاپور پسر اردشیر به آنجا لشکر کشید و شهر تزید را فتح کرد و بسیار از مردم قضاعه را کشت و اموال ایشان را به یغما برد و بقیه بجانب شام رفتند. (از معجم البلدان). و برای تفصیل بیشتر رجوع به همین کتاب و جزیره و جزیرهء قور در همین لغت نامه و سرزمینهای خلافت شرقی ص 93 ببعد شود.