«لغت نامه دهخدا»
[جَ لُدْ د نِ دَ](اِخ) محمد بن اسعد یا سعدالدین اسعد یا محمد اسعدبن سعدالدین اسعد کازرونی صدیقی از حکما و متکلمین بزرگ است که در همهء علوم متداول بخصوص در علوم عقلی تبحر داشت. علامهء دوانی مدتی متصدی قضاوت فارس بود. وی از احفاد محمد بن ابی بکر است. تألیفات بسیاری دارد. او راست: 1 - اثبات الواجب الجدید. 2 - اثبات الواجب القدیم. این کتاب را بنام سلطان محمد فاتح متوفی بسال 886 ه . ق. تألیف کرد. 3 - اخلاق جلالی. نام این کتاب لوامع الاشراق فی مکارم الاخلاق است. 4 - استکاکات الحروف و طبایعها و اعدادها و مایتعلق باعداد الحروف من المسائل الموسومه بارثماطیقی. 5 - افعال العباد. این کتاب بسال 1315 ه . ق. در ضمن مجموعه ای بنام کلمات المحققین بچاپ رسید. 6 - افعال الله تعالی. 7 - انموزج العلوم. این کتاب مشتمل بر تحقیقاتی بر بخشی از مسائل علوم حدیث و فقه و اصول فقه و طب و تفسیر و کلام و هیأت و هندسه و منطق و ارثماطیقی و بعضی خلافیات است. 8 - الانوار الشافیه. 9 - تحفهء روحانی در علم حروف و خواص و اسرار آنها. 10 - التصوف و العرفان. 11 - تفسیر آیهء کلوا و اشربوا و لاتسرفوا (قرآن 7/31). 12 - تفسیر سورهء اخلاص. 13 - تفسیر سورهء جعد. 14 - تنویرالمطالع جدید. 15 - تنویرالمطالع قدیم. و این هر دو کتاب حاشیه ای است بر حاشیهء قدیم و جدید میرصدرالدین دشتکی و هر دو حاشیهء دشتکی متعلق بشرح مطالع قطب الدین رازی است. 16 - التوحید. 17 - الجبر و الاختیار. 18 - حاشیهء تحریر القواعد المنطقیه فی شرح الشمسیه. و این کتاب تحریر همان شرح قطب الدین رازی بر شمسیهء نجم الدین کاتبی است و با چند حاشیه و شرح دیگر در استانبول چاپ شده است. 19 - حاشیهء تهذیب المنطق یا شرح تهذیب المنطق بنام العجاله. این کتاب در لکنهور با چند رسالهء دیگر یکجا چاپ شده است. 20 - حاشیهء اجد بر شرح تجرید قوشچی. 21 - حاشیهء جدید بر شرح تجرید قوشچی. 22 - حاشیهء قدیم بر شرح تجرید قوشچی. الذریعه حاشیهء سوم وی را بر شرح تجرید بنام اجد موسوم گردانده و آرد: هر دو شرح اجد و جدید در کتابخانهء رضویه موجود است. در معجم المطبوعات آمده که حاشیهء شرح قوشچی در استانبول چاپ سنگی شده و معلوم نیست که کدام یک از حواشی اوست. 23 - زوراء در حکمت. این کتاب در قاهره چاپ شده است. 24 - شرح العقاید العضدیه. این کتاب در استانبول و پتربرغ چاپ شده است. 25 - شرح هیاکل النور شهاب الدین یحیی بن حبش سهروردی. 26 - نور الهدایه. این کتاب نیز بچاپ رسیده است. دوانی گاه شعر میسرود. اشعار نغز و طرفه ای دارد که در آنها به فانی تخلص میکرده است. این اشعار در مدح امیرالمؤمنین از اوست: ای مصحف آیات الهی رویت وی سلسلهء اهل ولایت مویت سرچشمهء زندگی لب دلجویت محراب نماز عارفان ابرویت. خورشید کمال است نبی، ماه ولی اسلام محمد است و ایمان علی گر بینه ای در این سخن میطلبی بنگر که ز بینات اسماست جلی. مرا بتجربه معلوم شد در آخر حال که قدر مرد بعلم است و قدرعلم بمال. وفات ملا جلال بین سالهای 902، 907، 908،918، 928 ه . ق. اتفاق افتاد و بنا بنوشتهء مؤلف ریحانه الادب دو تاریخ دومی و سومی اقرب بصحت است. احمد رفعت تاریخ وفات او را 970 نوشته و این غلط یا اشتباه است. (روضات الجنات ص 162) (قاموس الاعلام ترکی) (معجم المطبوعات) (بعضی مجلدات الذریعه) (ریحانه الادب ج 2 ص 27 و 28) (کشف الظنون حاجی خلیفه) (شرح احوال ملاجلال الدین دوانی تألیف آقای علی دوانی).