چفته

«لغت نامه دهخدا»

"[چَ تَ / تِ] (اِ) سر گوسفند(1) را گویند. (برهان). سر گوسفند. (جهانگیری).(2) سر گوسپند. (رشیدی) (ناظم الاطباء). چفده. (ناظم الاطباء). || (ص) خمیده و دوتا و کژ بود. (فرهنگ اسدی چ اقبال ص 486). خیده و خمیده (از فرهنگ اسدی چ اقبال ص 512). بمعنی خم و خمیده باشد. (برهان).(3)بمعنی خمیدگی آمده. (انجمن آرا) (آنندراج). خمیده بود. (جهانگیری). خمیده و کج. (غیاث). خمیده و کژ شده و دوتا گشته. (شرفنامهء منیری). خمیده و خم شده. (ناظم الاطباء). چفده. (ناظم الاطباء). جفته. دوتا. کوز. کوژ. دولا. منحنی. بخم. چنبری. کمانی. چنبروار :
شدم پیر بدینسان و تو هم خود نه جوانی
مرا سینه پرانجوخ و تو چون چفته کمانی.
رودکی.
که من چفته شدم جانا و چون چوگان فروخفتم
گرم بدرود خواهی کرد بهتر رو که من رفتم.
دقیقی.
ز عشق خویش مگر زلف او بر آن رخسار
شکسته شد که چنین چفته گشت چنبروار.
عنصری.
سیب و بهی را درخت و بارش بنگر
چفته و پرزر همچو چتر فریدون.
ناصرخسرو.
قدم چون تیر بود چفته کمان کرد
تیر مرا تیر و دی به رنج و تحامل.
ناصرخسرو.
امروز همی ضعیف بینی
این قامت چفتهء نزارم.ناصرخسرو.
تا بود گردان به گرد خاک آسایش پذیر
چنبر گردون بی آسایش نیلوفری،
همچو عنبر باد چفته همچو نیلوفر کبود
قد و خد حاسدت از رنج و از بداختری.
سوزنی.
عاشق زار نی و پیکر او
زرد و چفته بسان عاشق زار.وطواط.
ای بسا شب که تو در خلوت و من تا بسحر
از قد چفتهء خود حلقهء در ساخته ام.
اثیرالدین اخسیکتی.
قد اعدا ز عنا چفته همی دار چو لام
دل حساد همی رخنه بغم دار چو سین.
انوری (دیوان ج1 ص392).
ز سوزندگی راه بختش گرفت
بدان آهن چفته سختش گرفت.نظامی.
تنم از باد گنه چفته تر از قامت نون
دلم از وسعت غم تنگتر از حلقهء میم.
شوریده (از فرهنگ ضیاء).
و رجوع به جفته و چفته بالا و چفته پشت و چفته پیکر و چفته شدن و چفته کردن و چفته کمان و چفده شود. || (اِ) بهتان و تهمت. (برهان). تهمت. (جهانگیری) (رشیدی). بهتان و تهمت و گمان بد. (ناظم الاطباء). تهمت. (فرهنگ نظام) :
من برسخا و تربیتت کیسه دوخته
حساد می نهند بتضریب چفته ام.
کمال الدین اسماعیل (از جهانگیری).
|| برابر و قرین را نیز گویند. (برهان). برابر و قرینه. (جهانگیری).(4) برابر و قرین. (ناظم الاطباء) :
خدایگان بزرگا و پادشاه صدور
که با نفاذ تو هست از قضا فراموشم...
و گر به چفته نهد با قبای کحلی خویش(5)
همی برآید ازین غصه دمبدم هوشم.
انوری (از جهانگیری).
|| چوب بندی تاک انگور و امثال آن را هم گفته اند. (برهان). چفت انگور که بتازی «عریش» گویند. (انجمن آرا) (آنندراج) (جهانگیری) (رشیدی). داربست و وادیج و وایج و واییج و چوب بندی تاک انگور و جز آن. (ناظم الاطباء). چفت. جفت. جفته. داربست مو. چوب بست برای گسترانیدن درخت مو. داربست تاک. چفتهء رز. چفته بندی. و رجوع به چفت و جفته و ادیج و وایج و واییج و چفته بندی شود. || چوبی بمقدار سه وجب که طفلان بردست گرفته برسر چوب کوچکی سرتیز بقدر یک وجب آنچنان زنند که چوب کوچک برهوا جهد و در وقت برگشتن برکمر آن زنند تا دور رود و آن را بعربی «مقلاه » خوانند. (برهان). چوبی بقدرسه وجب که کودکان بردست گرفته و برکمر چوب کوچکتری بقدر یک وجب زنند و بازی کنند. (ناظم الاطباء). یکی از دو چوب بازی مخصوص اطفال که چفته بزرگتر و «پل» کوچکتر است و نام دیگر این بازی «الک دولک » است که در اصفهان «تک» نام دارد. (از فرهنگ نظام). در تداول اهالی خراسان، این بازی را لُوچُمبَه گویند. چوب بزرگ در بازی « چالیک». چوبی که کودکان تهرانی در بازی «الک دولک» آن را «الک» نامند. || طاق ایوان و عمارت. (برهان). عمارتی که سقفش خمیده باشد، مانند طاق. (انجمن آرا) (آنندراج) (رشیدی). طاق و ایوان عمارت. (ناظم الاطباء). چفت. جفته. طاق و سقف و ایوان خمیده شکل. و رجوع به جفته و چفت شود. || در یزد، چوگانی راست و منقش را گویند که بطول نیم ذرع یا سه چارک است و در «گوبازی» بکار میرود. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). || چیزی چون چتر و سایبان: پس شاه اسکندر با دختر در این مناظره بودند که چتر و چفته(6) و فیلان خاص لشکر برسیدند. (اسکندرنامهء خطی نسخهء متعلق به سعید نفیسی). || نوعی از خیار است که خیارچنبر و خیارچفته نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). || قسمی از انگور است. (فرهنگ نظام).
(1) - ظ. سرای گوسپند، چه در طبری caftخوابگاه گوسفند است. (حاشیهء برهان قاطع چ دکترمعین).
(2) - مؤلف جهانگیری در توضیح این معنی نویسد: «شیخ نظامی در اسکندرنامه آورده که: چون اسکندر ذوالقرنین بر سر زنگیان رفت و تقارب فریقین روی نمود، میانهء طلایهء سکندر و طلایهء زنگیان جنگ واقع شد و غلبه مر زنگیان را دست داد. این امر باعث خوف لشکر سکندر شد و چون سکندر براین حال وقوف یافت، «طوطیانوش» حکیم را که در علم موسیقی مهارت کامل داشت نزد «پلنگ» پادشاهزادهء زنگیان بطلب صلح فرستاد و «پلنگ» فرمود که «طوطیانوش » را کشتند و خون او را در طشتی ریخته نزد او آوردند و آن طشت را بر لب نهاده در کشید. چون خبر در لشکر سکندر انتشار یافت بیم و هراس لشکر زیاده شد چنانچه بهیچوجه روبروی زنگیان نتوانستند شد. سکندر دفع این حادثه را بدینوجه اندیشید که جمعی را فرستاد که از اطراف لشکر «پلنگ» زنگی چند را بدست آوردند و بحضور سکندر حاضر ساختند، سکندر مطبخی خود را طلب داشته در خفیه به او گفت که چون من یکی از زنگیان را بفرمایم که بکشند و سر او را بتو دهند که پخته بجهت من بیاوری، باید که تو سر زنگی را «خاک خفت» کنی، یعنی در خاک پنهان سازی و «چفته» را که عبارت از سرگوسفند است «لفچه» کنی یعنی از استخوان جدا نمایی چه «لفچه» گوشت بی استخوان را گویند؛ و بپزی تا متمایز نشود که سر زنگی است یا «چفته» و نزد من بیاوری چون نظر سکندر بر زنگیان گرفتار آمد فرمود که یکی از آنها را بکشتند بنوعی که مرقوم شد بعمل آوردند و مطبخی بموجب اشاره کار بست و لفچهای سرگوسفند را پخته نزد سکندر آورده سکندر آنرا در حضور بقیهء زنگیان خورده و دیگران را رها کرد تا رفته در میان لشکر خود گفتند که ؛ بیت:
چنان میخورد زنگی خام را
که زنگی خورد مغز بادام را
چون این خبر در لشکر «پلنگ» منتشر گشت خوف عظیم در میان زنگیان افتاد و همینکه سکندر متوجه زنگیان گشت، شکست بر لشکر زنگ افتاد و «پلنگ» کشته گشت. این بیت از این داستان است که به اشتهاد مرقوم میشود:
بفرمود تا مطبخی در نهفت
نهد چفته آنرا کند خاک خفت
بیاورد آن زیرک هوشمند
برو لفچهای سر گوسفند».
نوشتهء مؤلف جهانگیری بدینجا پایان می پذیرد، لیکن مؤلف انجمن آرا (لله باشی) معتقد است که صاحب جهانگیری در استناد خود بخطا رفته و شعر نظامی را بغلط شاهد آورده است ودرین باره می نویسد: صاحب فرهنگ «جفته» را «چفته» خوانده در جهانگیری افسانه ای دراز ذکر کرده و از نظامی اشعار شاهد آورده که به تدبیر اسکندر «چفته» یعنی سر گوسفند را بدل سرکلهء زنگی پخته آوردند و اسکندر خورد و بعد ازین تفصیل معلوم میشود که «جفته» بوده یعنی بدل دادن و چیزی را بچیزی جفت کردن و بر کسی مشتبه نمودن و «جفته بمعنی کلهء سر دیده نگردید و الله اعلم، از سیاق نظم شعر معلوم میشود که «جفته» است چنانکه گفته:
بفرمود تا مطبخی در نهفت
نهد جفته و آن را کند خاک جفت.
یعنی بدل سر زنگی کلهء گوسفند پخته بیاورد و سر زنگی را جفت خاک کند، شعر: «بیاورد خوان زیرک هوشمند» اگر «چفته» بمعنی کله و سرگوسفند بود، در اینجا نیز میگفت:
بیاورد خوان زیرک هوشمند
بخوان اندرآن چفتهء گوسفند».
مؤلف «آنندراج» نیز ظاهراً با نظر «لله باشی» موافق بوده و نوشتهء وی عیناً ذیل لغت «چفته» بی آنکه شخصاً عقیده ای ابراز کند، نقل کرده است. مرحوم وحید دستگردی نیز در «شرفنامه» شعر نظامی را بدین صورت:
بفرمود تا مطبخی در نهفت
نهد جفته و آنرا کند خاک جفت.
آورده و در حاشیه نوشته است: «جفته نهادن» کنایه از مکر و حیله است، گر چه در فرهنگها این معنی ثبت نشده. نهد جفت و آنرا - نسخه. در خسرو شیرین فرماید:
همان جفته نهاد آن سیم ساقش
بجفتی دیگر از خود کرد طاقش.
دو بیت یعنی طباخ را بفرمای که حیله و مکری کند و سر زنگی را جفت خاک کرده دفن سازد و سر گوسفندی را جوشانیده پس از پختن پیش شاه بیاورد». (شرفنامهء نظامی چ وحید ص 106).
اینک از مجموع این نوشته ها نتیجه میگیریم که ظاهراً «چفته» در شعر نظامی صحیح نمی نماید و طبق نسخ معتبر «جفته» صحیح است و محتمل است قول مؤلف انجمن آرا در این مورد درست باشد.
(3) - از: caftan? ) jaftan, caftidhan) (حاشیهء برهان چ دکتر معین).
(4) - مؤلف انجمن آرا نویسد: «... و اینکه صاحب جهانگیری نبشته که معنی چهارم چفته برابر و قرینه است و قطعهء «انوری» را آورده است، آن نیز خطاست و قطعه این است:
خدایگان بزرگان و پادشاه صدور
که بانفاذ تو هست از قضا فراموشم
یکی ز آتش جور سپهر بازم خر
که از تجاسر آن همچو دیگ میجوشم
عجب مدار که امروز مر مرا دیده ست
در آن لباجه که تشریف داده ای دوشم
ز بهر خسرو سیارگان همی خواهد
که عشوه ای بخرم و آن لباجه بفروشم
اگر به جفته نهد با قبای کحلی خویش
همی برآید ازین غصه دمبدم هوشم.
از این قطعه نیز ثابت میشود که این را هم «چفته» به جیم فارسی مفتوح خوانده و برابر و قرین معنی کردن خطاست. حکیم گفته خلعتی که بمن داده، سپهر میخواهد بخرد برای آفتاب و من نخواهم فروخت اگر نیز با قبای کحلی خویش مبادله خواهد کرد، از این غبن جانم خواهد برآمد و راضی نخواهم شد. معلوم شد که «جفته» بمعنی مبادله و معاوضه است، چنانکه سابقاً در بابت تبدیل سر گوسفند و سرزنگی مذکور شد» (انجمن آرا ذیل لغت چفته).
(5) - ن ل: وگر به جفته نهد... و رجوع به حاشیهء 2 نقل از انجمن آرا شود.
(6) - این کلمه را بدین معنی جای دیگر ندیده ام و ظاهراً چیزی چون چتر و سایبان باشد، یا اینکه چتر و چفته از اتباع است. (مؤلف)."
اینستاگرام جدول آنلاین
کانال تلگرام جدول آنلاین

موارد بیشتر