«لغت نامه دهخدا»
"[چَ] (اِ)(1) قباله باشد. به تازی صک گویند. (فرهنگ اسدی چ اقبال ص 276). قباله و برات باشد. (فرهنگ اسدی حاشیهء ص 276). برات وظیفه و مواجب و بیعانه و حجت و منشور و قبالهء خانه و باغ و امثال آن باشد و معرب آن صَک است. (برهان). قباله را گویند. (جهانگیری). برات و قبالهء خانه. (از انجمن آرا) (از آنندراج). قباله و برات. (رشیدی). برات و وظیفه و مواجب و حجت و منشور و بیعانه و قبالهء خانه و باغ و جز آن. (ناظم الاطباء). قبض و سند و حواله و خط. هر نوشته ای که بدهکار به طلبکار یا فروشنده به خریدار دهد. هر نوشته یا حواله یا خطی که بکسی دهند تا بموجب آن پول یا کالا و جز آن را از دیگری بگیرد. مطلق سند. صَکّ. قباله. قِطّ. (منتهی الارب). بنچک. بنجاق :چون سال صد و نود اندر آمد هارون الرشید حج کرد و امین و مأمون را با خود ببرد و چون حج سپری کرد مردم موسم را گرد کرد و چک بنوشت یکی مأمون را و یکی امین را بدانچه ایشان را نامزد کرده بود و خود با ایشان به خانهء کعبه اندر شد و هر دو را سوگند داد و خلق هم به مزگت مکه اندر بودند بفرمود تا هر دو چک بر در کعبه بیاویختند و چون همی خواستند آویخت از دست آنکه همی آویخت بیفتاد و مردمان بفال کردند و گفتند اینکار تمام نشود. (ترجمهء طبری بلعمی). و بفرمود فضل بن ربیع تا آن چک که هارون نوشته بود و به خانهء کعبه آویخته بود بیاوردند و بدریدند. (ترجمهء طبری بلعمی). پس قریش همه گرد آمدند و با هم بنشستند به گواهی همه مردها که هیچکس با بنی هاشم سخن نگوید و این چک را از خانهء کعبه بیاویختند، وهب بن منبه بیامد و آن چک از آنجا برگرفت و بدرید. (ترجمهء طبری بلعمی). هم نگذرم سوی تو هم ننگرم سوی تو دل ناورم سوی تو اینک چک تبرا.(2) کسائی (از فرهنگ اسدی). ز هیتال تا پیش رود ترک به بهرام بخشید و بنوشت چک.فردوسی. به قیصر سپارم همه یک به یک ازین پس نوشته فرستیم و چک.فردوسی. چو باشد مناره به بیش ترک بزرگان به پیش من آرند چک.فردوسی. آن بزرگان گر شوندی زنده در ایام او چک دهندی پیش او بر بندگی و چا کری. معزی. تا لوح آسمان چک ارزاق خلق شد تو خلق را بمردی مضمون آن چکی. سوزنی. دیریست تا ریاست اصحاب را بحق اندر کتابخانهء اسلاف تست چک. سوزنی (از جهانگیری). ملک الموت مال و عیسی حال بذل بسیار و حرص اندک تست مشتری چک نویس قدر تو بس که سعادت سجل آن چک تست.خاقانی. تا چک عافیت از حاکم جان بستانید خط بیزاری آسایش و خور بازدهید. خاقانی. || (اِ صوت) آواز زخم تیغ و صدایی که از چیزی برآید همچو شکستن چوب و نی و خوردن چیزی بر چیزی و امثال اینها. (برهان). آواز زخم تیغ و صدایی که از شکستن چوب و جز آن و از برخورد چیزی بر چیزی برآید. (ناظم الاطباء). مرادف «تق» و «دق» و ادات صوتی نظیر اینها. || (اِ) سخن را نیز گویند چه چکدان به معنی سخندان باشد. (برهان). سخن باشد (جهانگیری). به معنی سخن نیز آمده. (رشیدی). سخن. (ناظم الاطباء). || به معنی قطره و چکیدن هم هست، و به این معنی (چکیدن) به کسر اول هم آمده است. (از برهان)(3). به معنی چکه یعنی قطره نیز آمده. (انجمن آرا) (آنندراج). به معنی چکه یعنی قطره. (رشیدی). || مشتهء حلاجان. (برهان) (جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج) (رشیدی) (ناظم الاطباء). || چوبی بود پنج شاخه و دسته دار به اندام پنجهء دست که دهقانان بدان غلهء کوفته شده را بر باد دهند تا از کاه جدا گردد و به عربی مدری(4) خوانند. (برهان). چوبی را خوانند که آن را سه شاخه و بیشتر نیز سازند و خوشه های کوفته را که در خرمن باشد بدان حرکت دهند تا باد خورد و دانه از کاه پاک گردد و آن را سکو نیز خوانند. (جهانگیری). چوبی که سه چهار شاخه کنند و خوشه های کوفتهء خرمن را بدان به باد دهند تا باد دانه از آن جدا کند. (انجمن آرا) (آنندراج). چوبی که سه شاخه و چهارشاخه و بیشتر نیز سازند و خوشه های کوفتهء خرمن بدان حرکت دهند تا باد خورد و دانه از کاه پاک گردد و «سکو» نیز گویند. (رشیدی). افزار پنچ شاخه و دسته دار که خرمن کوفته را بدان بر باد دهند. (ناظم الاطباء). یکی از افزار کار دهقانان که آلتی است چوبین دارای چهار و پنج شاخه و بیشتر به شکل پنجهء دست که دسته ای بلند دارد و دهقانان خرمن کوفته را که هنوز کاه و دانهء آن مخلوط است بدان وسیله به باد دهند تا باد کاه را دورتر برد و دانه ها بر جای ماند و بدین طریق غله از کاه و خاشاک پاک شود. چارشاخ. (در تداول روستائیان فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه) : تا به غربیله همچو برزیگر دانه از که به چک بسازد صاف. فرالاوی (از انجمن آرا). رجوع به چارشاخ و چک زدن شود. || بریدن شاخ درخت انگور و غیره باشد. (برهان). بریدن شاخ درخت انگور تا بار برآورد. (انجمن آرا) (آنندراج). بریدن شاخ انگور و غیره تا بار آورد. (رشیدی). قطع شاخهء درخت انگور و جز آن تا بار دهد. (ناظم الاطباء). || معدوم و نابود را هم گفته اند. (برهان). بمعنی معدوم و نابود در فرهنگ آورده. (انجمن آرا) (آنندراج). در فرهنگ به معنی معدوم و ناچیز آورده. (رشیدی). معدوم و نابود. (ناظم الاطباء) : میادین اوهام در عرض او کم بساتین فردوس بر صحن او چک. اخسیکتی.(5) || بمعنی فک اسفل هم هست که چانه و زنخدان مردم و حیوانات دیگر باشد. (برهان). فک اسفل و زنخدان باشد. (جهانگیری). به معنی فک اسفل نیز آمده. (انجمن آرا) (آنندراج). به معنی فک اسفل و زنخدان نیز آمده. (رشیدی). فک اسفل و زنخدان. (ناظم الاطباء). مرادف چانه. کَلَفچ. (در اصطلاح روستائیان فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). و رجوع به چانه و «چک و چانه» و چک و چانه زدن شود. || بترکی(6) امر بکشیدن است، یعنی بکش. (برهان). به ترکی، به معنی کشیدن و امر از کشیدن. (جهانگیری) (رشیدی). || در تداول مردم تهران و اهالی بعضی از شهرستانها به معنی تپانچه و سیلی و کشیده است. در اصطلاح تهرانیان؛ لطمه شدید و پرصدای است که با کف دست و سر انگشتان به صورت و چهرهء کسی زنند. تودهنی. و رجوع به سیلی و چک زدن شود. - چک مسافر.؛ تذکره و پاسپورت. (ناظم الاطباء). پاسپورت. پروانهء عبور از مرز و مسافر به خارج از وطن. جَواز. (منتهی الارب). - شب چک؛ شب برات. (ناظم الاطباء). شب نیمهء ماه شعبان. لیله الصک : چراغان در شب چک آنچنان شد که گیتی رشک هفتم آسمان شد. (منسوب به رودکی). (1) - معرب آن «سک» و «شک» و «شاک»، و در ترکی نیز « چک» به معنی گره (عقده)، بند، دفتر، ورقهء گواهی، قباله، امضاء و بخت آمده (جغتایی 284). در انگلیسی بمعنی check و در فرانسه chequeو در فرهنگهای اروپایی و به تبع ایشان مؤلف «تفسیر الالفاظ الدخیله» کلمه را از To checkانگلیسی به معنی رسیدگی کردن، ضبط کردن و مقابله گرفته اند و آن از انگلیسی وارد فرانسوی شده ولی استعمال این کلمه در فارسی قدیم است، چنانکه فردوسی به معنی معاهده و تصدیق نامه آورده. اسدی در لغت فرس (ص 276) گوید: «چک، قباله باشد، بتازی صک گویند.» و بیتی از کسائی مروزی شاهد آورده است. فرای R. N. Frye)) در معرفی تاریخ عرب تألیف هتی در Speculum طبع ماساچوست ج xxiv شمارهء 4 ص 587 کلمهء انگلیسی cheek را از پارسی «چک» دانسته و احتمال داده است که اصل آن چینی باشد و ارجاع به کتاب B. Laufer, Sino Iranica ص 560 کرده است. در صفحهء مزبور از کتاب اخیر بحث از «چاو» چینی است که در سال 693 ه . ق. به ایران رسیده - در صورتی که فردوسی (متوفی بین 411 -416) چک را استعمال کرده است. (حاشیهء برهان چ دکتر معین). (2) - شاید این بیت در اصل بدین صورت: «هم نگذرم کوی تو، هم ننگرم روی تو- دل ناورم سوی تو...»بوده است لیکن حذف «با» در «به کوی» و «به روی» و «به سوی» از شاعران قدیم بعید مینماید و ممکن است بیت چنین باشد: هم نگذرم به کویت، هم ننگرم به رویت دل ناورم به سویت اینک چک تبرا. (یادداشت مؤلف). (3) - مؤلف برهان و دیگر فرهنگ نویسان به تلفظ «چک» به کسر حرف اول در این معنی اشارتی کرده اند. لیکن در تداول عامه و بخصوص در اصطلاح روستائیان خراسان و شاید بیشتر ده نشینان ایران تلفظ این لغت و لغاتی چون: چکه و «چکله» و «چیکه» جز به کسر اول بصورت دیگر معمول و متداول نیست. (4) - صحیح مذِری و مذِراه (هر دو بکسر اول) است. « اقرب الموارد». (حاشیهء برهان قاطع چ دکتر معین). (5) - مؤلف فرهنگ رشیدی این بیت را در خور تأمل میداند و می نویسد که مصراع اخیر بصورت «بساتین فردوس را صحن او چک» نیز دیده شده است. که معنی قباله و حجت مناسب آن است. (6) - ترکی آذری cak (بکش) [ به کسر کاف ] . (حاشیهء برهان قاطع چ دکتر معین)."