چهار فصل

«لغت نامه دهخدا»

[چَ / چِ فَ] (اِ مرکب) (مرکب از چهار + فصل) چهارموسم. چهارگاه. یک قسمت از چهار قسمت سال شمسی و تقسیمات چهارگانه که از نوروز یعنی اعتدال ربیعی آغاز شود چنین است: بهار و تابستان و پائیز و زمستان و هر فصلی به طور متوسط 90 روز دارد و جمع روزهای فصول چهارگانه 360 روز می شود و چون مدت گردش زمین به دور خورشید 365 روز و شش ساعت است در قدیم این پنج روز و چند ساعت را به عنوان پنجهء دزدیده در پایان سال می آورده اند. متداول این است که به موجب قانون، بهار را 93 روز و تابستان را 93 روز و پائیز را 90 روز و زمستان را 89 روز (هرچهار سال یکبار 90 روز) محسوب میدارند. ولی بهار به طور متوسط 92 روز و 21 ساعت و تابستان 93 روز و 14 ساعت. پائیز 89 روز و 19 ساعت و زمستان 89 روز طول میکشد. بهار و تابستان روی هم رفته 186 روز و 11 ساعت و پائیز و زمستان 178 روز و 19 ساعت طول می کشد و خورشید در نیمکرهء شمالی 8 روز زیادتر می باشد. فصول چهارگانه بر حسب درجهء حرارت و نور بسیار متفاوت است. در ابتدای بهار و پائیز خورشید روی منطقهء استوائی قرار دارد و میل آن صفرست. دایرهء روشنائی بر دو قطب زمین میگذرد و همهء مدارات را به دو قسمت تاریک و روشن تقسیم میکند و در تمام نقاط کرهء زمین طول روز و شب مساوی است. از ابتدای بهار تا اول تابستان چون میل خورشید زیاد شود دایرهء روشنایی دیگر مدارات را نصف نمیکند. و در تمام نقاط نیمکرهء شمالی قوس روز از قوس شب بیشتر است. هرچه نقطه ای از استوا دورتر باشد اختلاف شب و روز آن بیشتر است. در استوا قوس شب و روز مساوی است. در قطب شمال روز و در نیمکرهء جنوبی شب است. در ابتدای تابستان که میل خورشید َ27 - u23 است در نقطهء قطب شمال در این مدت روز است. پس در فصل بهار در نیمکرهء شمالی روزها بلند می شود و شبها کوتاه میگردد و در نیمکرهء جنوبی وضع بر عکس است.
در فصل تابستان وضع مانند بهار است اما در جهت معکوس. میل خورشید کم می شود. و در نیمکرهء شمالی روزها بتدریج کوتاه و شبها بلند می شود و در نیمکرهء جنوبی بر عکس شبها بتدریج کوتاه و روزها بلند می شود. در قطب شمال همواره روز است و در قطب جنوب همواره شب و در استوا وضع به یک منوال میباشد. از اعتدال پائیزی تا انقلاب زمستانی میل خورشید بتدریج از صفر تا َ27 - ْ23 تنزل میکند. در نیمکرهء جنوبی روزها از شبها درازتر می شود و در نیمکرهء شمالی شبها از روزها طویل تر است. وضع نیمکرهء جنوبی مانند وضع نیمکرهء شمالی است در فصل بهار. در فصل زمستان خورشید دوباره به سمت استوا میل میکند و روزهای نیمکرهء شمالی دراز می شود. در نیمکرهء جنوبی روزها کوتاه می شود و تا ابتدای بهار از شبها درازتر است. در سراسر دو فصل پائیز و زمستان در نقطهء قطب شمال مطلقاً شب و در نقطهء قطب جنوب مطلقاً روز است. پس در حقیقت ��ول شب و روز بستگی به وضع دایرهء روشنایی دارد و آن نیز به اندازهء میل خورشید مربوط می شود. نکتهء مهم آن است که در استوا همواره طول شب و روز مساوی است. از نظر درجهء حرارت مقدار حرارتی که هر عنصر در روی زمین در یک ثانیه از آفتاب می گیرد متناسب است با جیب تمام زاویهء حادث مابین خط قائم این عنصر و شعاع تابش نور. بنابراین هر اندازه ارتفاع نصف النهاری خورشید و زمان تابش آفتاب نسبت به نقطهء معینی افزایش پیدا کند، درجهء حرارت آن نقطه بالا میرود. از این رو در منطقهء استوائی همواره هوا گرم تر از سایر نقاط است. صرف نظر از بعضی عوامل جزئی می توان گفت که درجهء حرارت هر مکان با عرض جغرافیائی آن مکان بستگی دارد؛ یعنی هر قدر از استوا دورتر شویم گرما کمتر خواهد شد. بعلاوه بلندی و کوتاهی روزها در این مسئله دخالت کامل دارد چنانکه در اوایل تیر با اینکه آفتاب نسبت به نیمکرهء شمالی تقریباً عمودی تر می تابد، معهذا در اوایل مرداد هوا گرم تر است. چه در این مدت همواره روزها بلندتر از شبهاست و گرمای روزها متراکم می شود. شبها چون کوتاه است متشعشع نمیگردد به همین دلیل در تمام سال (صرفنظر از عوامل خارجی) دو ساعت بعد از ظهر هوا گرمتر از عین زوال ظهر است در حالی که مطابق قاعدهء تابش مسئله بایست برعکس باشد و چنین نیست. || مجازاً همهء سال. تمامی سال. || چیزی که همهء سال تواند بود. در هر فصلی تواند بود. که همهء سال یافت شود.
اینستاگرام جدول آنلاین
کانال تلگرام جدول آنلاین

موارد بیشتر